новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 36 (9558); вторник, 12 апреля 2005 года

Шолохов Михаил Александрович ваь 100 шу дузаш

"Кавказ Кавказ хургьяцар, нагахь санна гIалгIайи
нохчийи цига ца бахаре"

Укх шера май бетта б1аь шу дуз сийлахь-воккха эрсий йоазонхо а, СССР-а 1илмай Академе академик а, Социалистически Къахьегама шозза Турпал а, Паччахьалкхен а, Ленински а, Нобелевски а премей лауреат а хинна Шолохов Михаил Александрович ваь. Из ди дездергдолаш да ерригача Россе а иштта цхьаццадолча доазол арахьарча мехкашка а. Цу г1улакха март бетта Россе йоазонхой Союза правлене пленум хилар Москве. Цига дакъа лоацаш бар вай мехка дуккхача регионашкара литератораш. Цар белгалъяьхар Шолохов Михаила юбилей езъяра д1аяхьа еза мероприятеш. Цу г1улакха къаьстта теркам бергболаш ба из ваьча Вешенская яхача станицеи Ростовски областеи.
Вай республике а - школашка, вузашка, библиотекашка, кхыча юкъарча организацешка - д1ахьоргдолаш да Шолохов Михаила Россе исторе чухь а эрсий литературе а д1алаьца моттиг ювцаш, цун вахарах а цо хьабенача кхоллама наькъах а дувцаш дуккха в1ашаг1кхетараш.
Шолохов Михаил кавказцаш бувцаш х1ама яздаь веце а, Кавказ а Кавказе даха халкъаш а дика довзаш а, цар хьал-таро, г1улакхаш, оамалаш йовзаш а хиннав. Цхьа масал доаладергда аз.
Москве д1ахьош хиннай СССР-а йоазонхой кхетаче (пленум яле а е съезд яле а). Г1алг1айи нохчийи Сибарера ц1абаьхка дукха ха йоаццаш хиннад из. Цу кхетачене дакъа лоацаш хиннав Шолохов Михаил а. Кхетачено, доакъашхошка сала1ийта аьнна, болх юкъахбаьккхача хана, М. Шолохова гонахьа хьав1ашаг1кхийттав массехк йоазонхо. Царца нийсбеннаб Нохч-Г1алг1айчера баьхка йоазонхой а, йоазонхой аьлча а, нийсвеннав ши поэт: Яндиев Джамалдеи Мамакаев Мухьмади. Уж бовзаш хиннабац М. Шолохова.
- Ераш малаш ба? - хаьттад, йоах цо.
- Ераш ба юхав1ашаг1ъеллача Нохч-Г1алг1ай республикера баьхка йоазонхой. Ер Мамакаев Мухьмад ва, нохчо, х1аьта ер Яндиев Джамалда ва, г1алг1а.
Безаме царна б1ара а хьажа, царга кулг а денна, аьннад, йоах М. Шолохова:
- Кавказ Кавказ хургьяцар, г1алг1айи нохчийи цига ца бахаре.
Миллионаш, миллионаш нах ба Шолохов Михаила книжкаш дешаш а уж дезаденна а. Вай республике а нагахьа саг хургвац цун ший тайпара адамий безам, адамий дегаш т1аозаш дола говзаме йоазош ца довзаш.
Юбиляра б1аь шу дизара ц1ай дездеча дакъа лацар духьа, г1алг1ай меттала даьккхад аз цун ши дувцар: "Кхачан комиссари" "Шибалкова фуи". "Сердало" газета редакцена баркал а оал аз, уж кепатоха д1аэцарах.

Са1ид ЧАХКИЕВ



Шибалкова фу

(Дувцар)

Дийша а я хьо кхалсаг, б1аргсаьнаш а леладу 1а, цхьабакъда, ца1 кхетаде магац хьона… Мича г1оргва со укханца?..
Тха отряд укхазара цхьа шовзткъа километр гаьна латт, г1аш венав со, е бер марх1а а доаллаш. Гой хьона ийтт1а са когаш т1ара ц1ока? Д1аэца ер бер, укх берий ц1ен заведующи хье хиларга хьажжа! Моттиг яц ях 1а? Т1аккха аз мича хьоргда ер? Тоъарг-м я аз укханца эза хало. Бийца-м варгвац ер бахьан долаш сога кхаьча бала… Бакълув хьо, са во1 ва ер, са фу да… Шоллаг1а шу да, нана йоацаш аз ер лелаву. Укхан наьнаца нийсденнар ший тайпара истори да. Лойя, аз-м д1а а дувцаргда. Х1анз дахар а доацаш, цул хьалхарча шера къаьстта дола г1улакхаш кхоачашдара хьожаяьча б1аь сагах латтача отрядаца вар со. Цу хана Дона маг1ахьа ядача станицашка г1олла Игнатьева г1аьрхой тоабанна т1ехьадаьнна лелар тхо. Со пулеметчик вар. Цкъа отарера арадайлар тхо, гобаьккха уллаш шаьра аре яр, й1айха яр са ца тохалуш. Гувна т1ехдаьнна, мухалех 1очу а доладенна, хьуна чудийрзар тхо. Со тачанка т1а ваг1ар хьалхашкахьа. Д1ахьаьжар со, цхьа кхалсаг я-кх наькъа йисте уллаш. Говр д1аерзайир аз цунгахьа. Кхалсаг кхалсаг я-кх - моллаг1ъяр мо, бат ураг1а а ег1а уллаш, юбка а я, корта къайла а боаккхаш, хьалъэза. 1оваьлар со, хьажар, д1ат1а а ваха - дийна я, садоах…Тура диттаца цун баге а йийлла, фляга чура хий деттар аз, хьаметтаера. Цу ханна хьат1акхаьчар отрядацара г1алг1азкхий а, хаттараш ду, из малий ха г1ерташ:
- Фу саг я хьо, х1ана улл хьо наькъа йистте дег1 а гуш, селла эхь доацаш?..
Вож йолаелларий, мухь бетташ елха, - халла хьадийцар, Астрахана йистте г1аьрхой ординго ворда т1а а хоаяь, ше хьайоалаяр а, цул т1ехьаг1а, хьувза а яь, наькъа юккъе ше 1окхоссар а…Станишникашка аьлар аз:
- Вежарий, тачанка т1а хьат1айиллийта сога из, гуш ма дий шоана, г1аьрхоша хоза наьха санна цунна низ баьлга.
Цигга г1араш хьайра дехьара а сехьара а.
- Хьат1айилла 1а, Шибалок, хьай тачанка т1а! Кхалнах-м дийна бус, фуннаг1а т1аотте а, к1еззига хьаметта яйта, т1аккха ца1 дергда вай!
Цул т1ехьаг1а фу хилар хой хьона? Кхалнаьха барзкъий хьаж хьаетталуш хилча езаш-м вацар со, х1аьта а хьаийцар аз из, къа а хийтта, хур-хургда-кх укхох, аьнна. Из кастташха меттаера, г1алг1азкхий барзкъаш дуттар цо, цхьаццабарий шарбалаш тегар, отряде кхалсаго де мел деза г1улакхаш шийна д1ат1аийцар. Цхьабакъда, тхона-м х1аьта а цхьа тоам хетацар отряде кхалсаг лелае. Т1авиллача хьакимо яппараш йора:
- Ц1ог а лаьце, букът1ехьашка а ерзайийя, миха духьала д1аоттае из кхахьпилг!
Сона-м ч1оаг1а, геттар ч1оаг1а къахетар цох. Ях аз цунга:
- 1а фу дий, Дарья, яхийта укхазара, цхьа водар нийсдаллалехьа, елхаргья хьо, цхьа 1овдала пхо хьайна духьала кхете…
Из мухь бетта йолаеллар, б1аргех хий 1о а ухаш:
- Топаш тоха сона, шоай хьаштдале, хьамсара г1алг1азкхий, цхьабакъда, со д1а-м къастаргьяц шуцара!
Са тачанках ювзаш йола говраш хехкаш вар вийра кастташха, т1аккха цо йоах-кх хьона сога:
- Д1аэца со цун когаметта? Со, - йоах, - кхычарел вог1а хьожаргьяц говрашка.
Д1аеллар аз цунга урхаш.
- Нагахь санна, - ях аз, - т1ом беча хана еззача тайпара сихха тачанка юхаерзае хьа ца кхуйя, наькъа т1а 1о а йижа, ялла мара езац хьа, аз етташ йийна д1айоаккхаргья хьо!
Г1алг1азкхий цецбоахаш дика лелайора цо говраш. Цхьаболча баьрел дуккха дикаг1а ховра цунна говрашта дезар, кхалсаг я ца аьлча. Цкъазаг1а, т1ом бикъбеннача тхо нийсделча, т1аьнашка овттар тха говраш, сов ч1оаг1а цо кхостайийя. Ди-т1ехьа тоалуш доаг1ар г1улакх… В1аши деттадала доладелар тхо. Из берах хилар, нийслуш ма хиллара. Дукхача кхалнаха эзаб бала, тхо, къонахий, бахьан долаш. Ворх1-барх1 бетта лийлар тхо, г1аьрхой тоабаш лехкаш. Белар тхох отрядера г1алг1азкхий:
- Хьажал, Шибалок, мишта тоаеннай, казенни даар а дуаш, хьа говраш хехкашъяр, тачанка т1а а хошац!
Цкъа нийсделар - поатронаш кхоачаелар тха, хьат1аяхьарг ма йий аьнна, догдоахалга а яцар. Отара цхьан оаг1орахьа г1аьрхой бар, вокха оаг1орахьа тхо дар. Бахача нахага цхьаннега а д1ахайтацар оаха, тхоашка поатронаш йоацалга. Уккхаз бир тхона тийшаболх. Бийса юкъекхаьччача хана, - со ха т1а вар, - хетаделар сона, лаьтта эгаш санна. Моастаг1ий ба-кх, говраш хаьхкка т1абоаг1аш, отара го бе дагаболаш. Тхога ц1ог1арч а детташ боаг1ар уж, в1алла кхера а ца кхераш.
- Карадувла, поатронаш йоаца ц1е г1алг1азкхилгаш! Кара ца доаг1е, оаха дур бохьийтаргба шуга!..
Бахьа а бахьийтар цар тхога дур… Мух мо масса даха дийзар тха, хьалхаяларга говраш хаьхка долхаш санна. 1урра, цхьа пхийтта километр отара гаьнадаьлча, в1ашаг1кхийттар тхо хьунаг1а: ах отряд йоацаш яр. К1алхарвала мегар, к1алхарваьннавар, вожаш боабаьбар. Сахьувза даьлар са, вала санна ч1оаг1а. Уккхаз Дарья а хьайзар, лазар кхийтта. Юхьа т1ара 1аьржаеннаяр из, бийсан сахиллалца говраца ена. К1еззига тхона юкъе а кхийста, хьунагахьа, дукхаг1а гаьнаш йолча оаг1орахьа д1ачуяхар из. Укхо фу леладу-хьог1 аьнна хеташ, т1еххьа волавеллар со. Юхасецар Дарья листта яьнна гаьнаш яг1ача, цигга цхьа чукхийтта моттиг а леха, г1аьнаш гулдаь уж к1ала а дехка, 1ойижар из кхалборз санна, хьалхаг1а бат к1ала а йолаш йижар, цулт1ехьа, к1еззига сабардича, к1алт1ара а яьнна, букъ к1ала болаш йижар, Ювхьаш, еттаяла йолаеллар из, х1аьта со к1отарга т1ехьашка д1а а теба ваг1ар, ткъоврилгашта юккъе г1олла цунгахьа д1а а хьежаш… Из кхестар, доккха са а доахаш, "ах1", йоахар, цкъазаг1а ц1ог1а детта йолалора, б1аргий хий 1оухар басилгаш т1а г1олла, уж т1адаьхкадар, хьат1адала санна. Г1алг1азкхечун г1улакх-м дацар аз леладер, деце а, леш латтар из, бер 1оде ца а могаш…К1отарга т1ехьашкара хьагучаийккхар со, ведда д1ат1авахар, ховра сона, моллаг1а дале а, сайгара цхьа г1о-новкъостал цунна эшалга.
1от1авийрзар, хьалхьаькхар аз пхьошаш, хьацар хьат1атехар сона…нах боабеча нийсвеннав со - кхийравац, цхьабакъда, х1анз веррига эгар со! Цунна гонахьа хьувзар со, из ц1аьхха сецар, ц1ог1а ца детташ, т1аккха аьлар цо сога, сона в1алла дага а ца хиннар:
- Яша, малав хой хьона г1аьрхошка вайгара поатронаш кхоачаенналга д1ахайтар?
Ц1енхаштта б1арахьажар из сона.
- Малав? - хаьттар аз.
- Со я.
- Д1аяла, эг1ор, фу дувц 1а х1анз, ж1але деш-м диадац 1а? Алла тийнна, къамаьл дувца ха яц вайна х1анз!..
Юха а йистхилар из, шедар хьадийцар:
- Леж латт со, Яша, цудухьа хьога бакъдар д1а ца дийцача ялац со… 1айха фу б1ехал лелабаьб хац хьона, че а белла…
- Хьадувца х1аьта, - ях аз, - синнел хьо яарг!
Т1аккха деррига хьадийцар цо. Корта лаьтта 1о а бетташ, дора цо ший къамаьл.
- Се раьза а йолаш, - йоах, - д1акхийттаяр со г1аьрхой ордингах. Цу ординга керте латтача Игнатьевца а доттаг1ал техар аз се раьза а йолаш…Шу хьалха шун отряде яйтар цо со, оаш мел леладер согара шийна д1аховргдолаш, се цар хьувзайича санна кеп оттайир аз, шо сайха тешийтар духьа. Х1анз леж латт со, иштта децаре-м, аз еррига отряд х1алакьергьяр шун…
Халахийтар сона, из хьахезача, духхьал тоха садоацаш - сай икк т1аювха ког техар аз цун бата т1а, ц1ий 1одохийташ. Уккхаз юха а бер де тохаеллар из, хьеж со - гучадаьлар бер когашта юкъе…Х1аьта Дарья, цкъа елхаш, т1аккха елаш, текхар, са когех а хьерчаш, лаьтта г1олла…Юха а вийрза, вахар со из йолчара тхой отряде. Д1акхоаччаше, иштта а да, иштта а да, аьнна, деррига д1адийцар аз г1алг1азкхашка…
Ч1оагг1а ц1ог1арч детта болабеллар уж т1аккха. Цкъарчоа со ве а беннабар, товраш дийтта. Юххера а аьлар цар сога:
- Из вайха хьатехар а хьо вар, Шибалок, цудухьа е езар а хьо ва, цо 1одаь из къот1а а т1ехь, а аьннадий - тедаргва оаха хьо, кабуц тедаш санна…
Дийхар аз, гора а этта:
- Вежарий! Аз ювргьяц из, кхеравеннав аьнна, аз ювргья из цо вайна тийшаболх барах, вай байна новкъостий бахьан долаш, цхьабакъда, берах къахетам бар дех аз шугара? Бер тха шинне да, ах цуннеи ах саи, са фу да из, цудухьа дийна дитача бакъахьа да из. Шун массане а истий а бераш а да, х1аьта со, цунгара д1аийккхача, цхьаккха саг волаш вац…
Дийхар аз отрядага, лаьттах барташ а доахаш. Уккхаз сох къа а хийтта, аьлар цар:
- Мегад, диканд! Хьалкхеде х1аьта хьай фу, Шибалок, хье санна дика пулеметчик хьаве цох. Цхьабакъда, кхалсаг йий, из йийна д1аяккха!
Д1аведар со Дарья йолча. Вож яг1аш яр, метта а ена, бер кара а лаьца.
Аьлар аз цунга:
- Аз накха хьокхийтаргбац хьога бера. Селла къизача хана 1одаь дола из, наьна шурах а ма кхеталда, х1аьта хьо, Дарья, декхарийла ва со е, Советий 1аьдала контра хьо йоландаь. Д1аотта берда йисте букъ согахьа а болаш!..
- Яша, т1аккха вай бер? Хьа хьай ма дий ер. Со 1а юйя, лерг ма дий ер, шура а йоацаш. Цкъарчоа хьалкхедайта сога ер, т1аккха ювргья 1а со, со раьза хургья хьона…
- Хьалкхедайтаргдац, - аьлар аз, - отрядо лаьрхх1а т1адиллад сона. Хьо дийна йита йиш йолаш вац со, х1аьта берах шек ма хила хьо. Кхалий шура а мелаеш хьалкхедергда, доллийтаргдац.
Ши г1а юха а ваьнна, 1оийцар аз баламах улла топ, х1аьта цо, са когех а хьерчаш, иккех барташ доахар…
Цул т1ехьаг1а юхавера со, цунгахьа юха ца хьожаш, кулгаш гарре эгар са, когаш цхьа мела а луш, 1огораухар со, карара 1олувжар т1аьда, дерзан бер…
Диъ-пхи ди даьннача хана юхадаьхкар тхо цу моттиге г1олла. Чукхийттача моттиге хьуна т1а кхесташ дар, 1аьржа морхаш санна, хьарг1ий 1ул…
К1езига бала эзабац аз укх бераца.
- Ши ког а лаьца, чархах валлийта из!.. Х1ана лел хьо, Шибалок, из бала хьайна качбелла? - оалар сога наг-нагахьа г1алг1азкхаша. Цхьабакъда, сона къахетар к1аьнкилгах.
"Хьавоккха хилийта оаш, - аьнна хетар сона, - да д1авоалле, во1 хургва Советий 1аьдал лораде. Шибалка Якова ц1и лелае саг хургва, йоарх1 санна д1авовргвац со, т1ехье юсаргья"…
Хьалхарча деношка, теший хьо, дика кхалсаг, велхар, ц1аккха а велханза вола со, б1аргех хиш а ухаш. Отряда кхало бакъилг йича, из яа ийна, цун шура мелайора оаха бера. Т1армуалг бага болла ца тугаш хьовзар цкъазаг1а, делхар, т1ехьаг1о д1а1аьмар, кхыдола бер наьна т1арах дакхачул ч1оаг1аг1а т1армуалгах дакха даьлар.
Коч йир аз укханна, айса чухьнахьа дувхадеча барзкъех. Х1анз из к1еззига, з1амига хулаш йоаг1а, х1ама дергдац, тоъаргья х1анзарчоа…
Х1анз 1а а кхетадел аз леладер: мича хьоргда аз ер? Бер сов з1амига да ях 1а? Х1амах кхеташ да хьона ер-м, даар а дуъ, 1айша д1аделча… Д1аэца ер, укханна цхьа х1ама хиллалехьа! Д1аэций 1а?.. Ой-я, баркал хьона, кхалсаг!.. Х1аьта со, фоминовски г1аьрхой ординг йохаешше, юхавоаг1аргва хьона, укханга хьажа. Маьрша 1айла, са во1 хьо, Шибалкова фу!.. Хьавоккха хила хьо… Ай, йовсар! Х1ана лувц 1а даь модж? Со вац хьога хьожаш, хьо лелавеш хьавоаг1аш вар, х1аьта хьо юххера а сох лата г1ерт. Х1а, хьавола, хьаь т1а барт боаккхаргба аз хьона, вай в1аши къасталехьа…
Сагота ма хилалахь, дика кхалсаг, хьона мотта хургда, ер велхаргва, аьнна? Велхаргва-ац!.. Ер-м к1еззига большевикал доаллаш ва хьона, царгаш-м етт укхо, цох ала х1ама дац, цхьабакъда, б1аргех хий-м доаккхалургдац хьона укхан б1аргех!..



Кхачан комиссар

(Дувцар)

Округе венавар областера кхачан комиссар. Къамаьл сихха дора цо, цхьа ца вашшашха ший ц1ендаь даьша сийнденна бордаш а сеттадеш.
- Биллача боарамга диллача, шоана хьакъоастаяьча округера б1аьи шовзткъеи итт эзар пунт ялат хьачудала дезаш да. Хьо, новкъост Бодягин, округа кхачан комиссаралла хьожаваьв аз, х1амах кхеташ а хьинар долаш а саг хьо воландаь. Со теш. Бутт ха лу… Трибунал хьакхоачаргья укх деношка. Ялат иштта укхаза хьалкхаччалца эш эскара а юкъмоттига а… - къамарга шода т1а г1олла кулг хьахьаькхар цо, царгаш ч1оагг1а в1ашка а то1аяь. - Из вайна йолча футтаройна къайлакхухьарашта - топаш етта…
Ший баьша корта а лостабаь, вахар из.

II
Кхувса а луш хьазилг дахача санна, ерригача округе г1олла дег1а латтача телеграфа б1оаг1аша хьакхайкадир: разверстка.
Отарашкеи станицашкеи бахача б1аьхийча г1алг1азкхаша, т1ехкарашца ч1оагг1а китамаш хьал а эза, хаьдда аьлар, из хабар шоашта д1ахоззаше:
- Мах а боацаш ялат д1адалеи..? Лургдац…
Кхийнаш чу а бешамашка а доккхий к1оагаш а доахаш, б1аьш, эзараш пунташ дика к1а д1ахьуладир цар. Х1аранена хов, мичахьа а мишта а д1алочкъадаьд ялат ший лоалахочо.
Дош алац…
Бодягин кхачан отрядаца го тувсаш ва округе г1олла. Лоа ц1увз тачанка чархашта к1ала, юхаудд г1оа т1ахьаьрца латта карташ. Баьдъерзаш йоаг1а сайре. Станица станица я, моллаг1ъяр мо, цхьабакъда, Бодягина еза я из, х1ана аьлча, из ваь моттиг я из. Ялх шера тишъеннаяц из.
Из дар иштта: б1айха июль бутт латтар, г1айнашка, к1ай чоп хьайча санна, даьржадар к1айдаргаш, ялат чуэца ха яр, Бодягин Игнашкий дийтта шу даьннадар. Даьцеи чуоттаваьча болхлоцеи к1а хьокхаш вар из. Шодан цхьа царг кагъяьй аьнна, болхлочоа х1ама техар дас; даьна юххе д1ат1а а ваха, царгаш а то1аяь, аьлар Игната:
- Сий доацаш саг ва хьо, воти…
- Со ва?!
- Хьо ва…
Кхийттача бийно вожавир Игнат, цул т1ехьаг1а ц1ийша визар дирст йийтта. Сарахьа шоаш арг1ера ц1адаьхкача, беша баг1ача боалах саьрг баьккха 1аса а яь, урсаца из 1ошаьр а яь, д1абеллар цо из Игнатага, ший моджа т1а г1олла кулг а хьекхаш.
- Волле, са во1, - аьлар цо, - дуне довза хьайна, хье хьаькъале верзе - юхавола. - Бат эзар велакъажарца.
Иштта нийсделар, - х1аьта х1анз тачанка "шах" делла йода г1оа т1айиллача карташта юххе г1олла, юхаудд чаца кхаьла тховнаш, тайп-тайпара басараш хьийкха т1акхувла кораш. Ший даь ц1ен коа т1арча гаьнашта, тхов т1а, баге а йийлла, ца 1ахаш латтача аьшка борг1ала б1арахьаьжача, цхьа дог тохаделлар Бодягина. Сарахьа хаьттар цо ше чу1еча ц1ен даьга:
- Дийна вий воккха саг Бодягин?
Говра г1ирсага хьожаш воаллача ц1ен дас, маьха чу мовхар а делла, б1аргц1ацкъамаш в1ашкаэзар:
- Денна рузкъах вузаш воаг1а…Керда саг йоалаяьй, хьалхаг1а хиннар енна дикка ха я, во1 а вайна д1аваьннав, мичав ховш вац, х1аьта ер, къаьна пхьу, х1аьта а 1елуш вац, салтий истий болча ух…
Ц1енхаштта а вийрза, т1атехар:
- Вешта, боахамга дика хьожаш ва, хьурмат ду х1ама…Хьона вовзаш-м вац из?
1урра х1ама дуаш ваг1аш, округашка болх бара в1ашаг1ъеллача сессе ревтрибунала председатела аьлар:
- Селхан ши кулак хиннав, нах гулбеннача, ялат д1а ма ле, яхаш, агитаци еш… Шоашта чухьажа белча, духьале яьй, йийттай шин красноармейца. Царна, хьокхама суд а яь, топаш тохаргья вай…

III
Хьалхаг1а бешкаш еча болх беш хиннача трибунала председатела кхессар халкъа ц1ен сцена т1ара, бешкана тени тохаш санна:
- Топаш тоха!..
Шиъ хьалха а ваьккха, араболабеллар… Т1ехьа воаг1ар вайзар Бодягина: из вар цун да. Йистошка мара йис кхийттаяцар цун керача моджа. Цун фоарта хоборашка хьежаш а лаьтта, т1еххьа араваьлар из.
Ийча ваьлча, ха де оттабаьрий хьакимга аьлар цо:
- Хьат1авехал сона из д1ара воккха саг.
Къоано хьат1авоаг1ар, г1айгг1ане корта чу а белла; ший во1 вайзар цунна, цкъарчоа ц1и лотаелча санна хийтар цун б1аргашка, юха яйра из. 1от1аохкаденнача ц1ацкъамашта к1ала г1олла хьахьаьжар б1аргаш:
- Во1, ц1ечарца ва хьо?
- Ва, воти.
- Э-х1э-э…- Б1аргаш кхычахьа лекхар цо.
Йист ца хулаш лаьттар.
- Ялх шу даьннад, воти, вай в1аши б1арга ца гу, х1аьта а…дувца х1ама дац.
Бирса б1аргий ц1ацкъамаш в1ашкаэзар воккхача саго:
- Эшаш а дий…В1аши къаьстад вай наькъаш. Сона сай рузкъа бахьан долаш, сай амбара чу аз чубитац аьнна, топаш тоха йоаг1а, - сох контра хул, наьха киргашта т1акхувдараш, законах ба. Д1авовха оаш, низ шун ба.
Ц1имхара йийрзар кхачан комиссара Бодягина юхь.
- Къебараш бовхьац оаха, цхьабакъда, наьха хьакъ дуаш бахарашкара хьадоаккх деррига а, нув хьаьккха. Хьо а ваьхав, 1айха мел йоаккхача хана, батракий хьакъах вакхаш.
- Аз болх хьабаьб дийнахь а бус а. Айлаюкъе ваьнна лийннавац, хьо санна!
- Болх беш баьхкараш-м болхлойи ахархойи 1аьдалах дог лазаш ба, х1аьта хьо шодашцеи г1аджамашцеи духьала ваьлар…Карта юхе а бахкийтанзар… Из бахьан долаш хьо вуврг а ва!..
Вувхьаш санна халла садаха волавелар воккха саг. Йиш ехача оазаца аьлар, шоашта юкъе этта тай хоададеш санна:
- Хьо са во1 вац, со хьа да а вац. Даьна духьал иштта къамаьл де могаш вола хьо, дала кхозза х1алакволва, вий г1ойла хьона…
- Туг а тесса, кхы йист ца хулаш д1аволавелар из. Ц1аьхха, юха а вийрза, курра кхессар: - Оо-о, Игнашка!.. Кхы в1аши гургдац-хьог1 вай, хьай нанна хьо валарг! Г1алг1азкхий ба Хопрера боаг1аш, шун 1аьдала урсаш хьакха. Ца леш, дала со дийна вуте, - укх сай кулгашца хьадоаккхаргда аз хьа са…

Сарахьа, станицана дехьа латтача миха хьаьра юххе г1олла т1ех а баьнна, къе денна доахан чукхувсача лоабат боахача к1оаг болчахьа 1очувийрзар массехк саг. Коменданта Тесленкос, трубка чура тхьамка 1о а даьккха, кхессар лоацца:
- Д1аовтта берда йисте…
Бодягина, наькъа йисте сецача соалозагахьа д1а а хьажа, аьлар те11ача оазаца:
- Воти, эг1аза ма г1олахь…
Лаьттар из юха йистхулий хьежаш.
Вокхо дош аланзар.
- Ца1…шиъ…кхоъ!..
Миха хьаьра дехьа г1олла д1айолаеллар говр, кхераелча санна лаь т1а ха хьекха йолаеллар соалоз, дикка ха яьлар, сийна лестача лаь т1а г1олла эгаш бода басар хьакха кур б1аргагуш.

IV
Кхувса а луш хьазилг дахача санна, ерригача округе г1олла дег1а латтача телеграфа б1оаг1аша аьлар: Хопре г1айттаб, аьнна. Исполкомаш йоагаяьй, ц1араш теха. Цига балха хинначарех, цхьабараш боабаьб, вожаш байддаб.
Кхачан отряд округе яхар. Дии бийсеи даккха станице бисар Бодягини трибунала комендант Тесленкои. Ялата т1еххьара вордаш, из т1аозача моттиге д1аяхийта бовла г1ертар уж. 1урра дарц хьайра. К1айча боадоно къайлаяьккхар станица. Садовчча хана майдане кхаьчар цхьа ткъаьх говрабаьри. Лайво хьалдеттача гувнашта юкъе уллача станице дека доладелар киназе беттача гургала зов. Пурхаш беш говраш, 1ехаш ж1алеш…
Г1айттаб.
Чукхийттача моттиге г1олла вена, дукъах т1ехваьлар ши баьри. Дукъа к1ала хозаш да т1аь т1а г1олла йоаг1ача говрий баргий таташ. Говра баьрий ординг я. Хьалха воаг1ача, керта т1а элтара кий т1атуллача эпсаро шод техар ший д1аьха когаш а долаш дикача фух йолча кхала.
- Д1аг1оргбац коммунисташ!..
1очудерзадаь мекхаш а долаш волча украинцас Тесленкос, шоаш дукъах 1очудерззаше, ший дег1а лохо йола говр-киргиз човхаеш, дирстах катехар:
- Т1ехьакхувргдац шо тхона-м!
Говраш сихйир цар. Ховр царна, дукъах гобаккха делча, цхьа ткъаь итт километр никъ бе безалга.
Т1еххьа йоаг1ар говра баьрий ординг. Малхбузехьа, лаьтта кхоачалучча, гуш яр букъ т1абаьнна, 1очусоттаенна латта бийса. Станицах кхо километр гаьна даьнна хургда аьнна хеттача хана, ора чу хьувш цхьа саг хоавеллар Бодягина.
Хаьхкка д1ат1а а ваха, ц1ог1а техар цо йишхаьлача оазаца:
- Малаг1ча доккъа ваг1а хьо укхаза?
К1аьнкилг ваг1ар веррига сийн а венна. Шод лостайир Бодягина, говр ловзаяьлар, юххе д1ат1аяхар. Оагавеллар к1аьнк.
- Хье г1оравайта воаллий хьо, ж1але к1аза? Мишта кхаьчав хьо укхаза?
Нувра т1ара 1о а ийккха, 1от1авийрзар из к1аьнка, халла из йистхулаш хезар:
- Воти, г1оравеш латт со… Бо-бо да со… се цхьаь лел со. - Кхалнаха лелаю цхьа еха кофта ювхар цунна т1а, из шийна хьат1а а эза, д1атийра из.
Ший лоаца кетар хьа а яьста, к1аьнк марх1авеллар Бодягина, дикка ха яьккхар цхьан моттиге латта ца тугача говра т1аха г1ерташ.
Д1ахийцар говр. Кетара юкъе воалла к1аьнк, в1оахьвенна г1ад а ваха, Бодягина т1алета ваг1ар, ч1оагг1а цун юкъах хьерча т1ехкар хьа а лаьца. Говраш хоалуш к1аьдъеннаяр, ювхьар, 1ехар, т1ехьа йоаг1ача говрий баргий таташ хозаш.
Тесленкос, хьекхача мухах юхь д1а а лечкъаеш, Бодягина говра кхес а лувцаш, ц1ог1а деттар:
- 1окхосса из к1аьнк! Хазаций хьона, вира хьоа 1а баарг? 1окхосса из, лувцаргда вай!.. - Б1еха яппараш а еш, Бодягина кулгех шод еттар цо. - Т1ехьакхуйя, товрашца оатаргда вай!.. Сийнача ц1аралла воагалва хьо из хьай к1аьнк а т1ехьа!..
В1аши нийсделар багара чопаш 1оуха говрий корташ. Бодягина кулгех ц1ий даьннадар, Тесленкос еттача шодах. Вож, к1аьнка г1ийла дег1 шийна хьат1а а те1адеш, дирста урхаш ший кулгах хьахьоарча а еш, тепча хьаяккха г1ертар.
- К1аьнк аз вутаргвац, г1оравергва ер!.. Д1аялла, къаенна кодж, аз вувргва хьо!
Велхача кхаьчавар мекхаш 1одада хохол, юхаозайир цо урхаш:
- Х1аьта даьлар ер х1анз!.. К1алхардовлача дац вай!
Бодягина, кулгаш сов шелденна, п1елгаш дика лелалуш дацар, т1ехкарца нувра 1от1авийхкар цо к1аьнк. Ч1оаг1а вийхкавий а хьажа, велакъажар:
- Кхес ч1оагг1а хьалацалахь, боккха кортилг!
Тура ботт техар цо говра гаа т1а, Тесленкос, ши п1елг бага а белла, й1аьхха шок яхийтар. Дикка лаьттар уж, шоаш т1ерабесса мухь т1ерабаьнна, масса едда йолхача шоай говрашта т1ехьахьежаш.
В1аши юххе 1обийшар. Цхьатарра даьлар цар бера герз, элтара кийнаш гувнах хьагучайоаллаше.

Кхо дии-бийсеи даьлар уж цига ухкаш. Лергашка кхаччалца хьалйотт1аяьча бага 1аьржденна ц1ий а латташ, б1еха боза хачи а ювхаш уллар Тесленко. Бодягина берзанча накха т1а, х1амах а ца кхераш, кхувсалуш лелар к1овжамаш даг1а, шаьрача аренашка нийслуш дола оалхазаргаш, цун йотт1аяьча гийга чура а даьссача б1аргаш чура а мукх буаш доахкар уж.
Эрсий метталара даьккхар
С. ЧАХКИЕВ


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru