новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 35 (9557); суббота, 9 апреля 2005 года

Балано ма делхадолда бIаргаш

Ди-денгара мел доала к1езиглуш латт Сийлахь-боккхача Даьй-мехка т1ем т1а шоай са, низ ца кходеш моастаг1чунна духьал лаьтта т1ема ветеранаш. Цу бирсача т1ем т1а, къизача моастаг1чунца латаш, деналах ца вохаш хьавенарех ва т1ема ветеран, Маг1албика района Юкъерча Ачалкхе ваха Акбиев Артаг1а Тухан.
1941-ча шера сентябрь бетта т1ем т1а водаш барайтта шу даьнна хиннав Тухан.
1943-ча шера декабрь бетта кхаччалца моастаг1чунца т1ом беш духьал лаьттав из бирсача моастаг1чоа Ше т1ем т1ара ц1аварах дувцаш Тухана аьлар:
- Пхорч деттаденна йоккхий човнаш яьяр сона. Из бахьан а этта, ялх бетта сала1а, аьнна, т1ема комиссариато ло1аме а верзаваь, ц1авайтар со, - дувц ветерана. Х1аьта, ц1аг1а ваг1а сатем а боацаш, балха этта гособеспечене воккхаг1вола инспектор волаш болх бир аз, деррига г1алг1ай къам санна «халкъа моастаг1» а ваь мехках ваккхалца. Диц ца луш, духьал латт тхоаш мехках даьха ди, балха вар со, чулийлхача салташа, хьайгара герз хьада яхаш ц1ог1арч деттар, геттара готваь г1ар совъялча, «сайга хинна герз т1ем т1а 1одиллар, кхы сога из да а дац» - аьлар аз, т1аккха, бехказа бувлар салтий. Мехках а даьккха вай къам 1одохийтача хана, ийс саг вар тха дезале. Цхьабакъда, юха ц1а пхиъ мара ванзар. Адамашта кхы ц1аккха б1арга ма голда уж унзара денош, – дувц ветерана.
- Кховзткъеи пхийтта шерал т1ех ваьнна ше вале а, унзарча т1ема денош дицдаланза ва из. Т1ема доакъашхочун наькх т1а сийрда къегар, цун хьинар, денал белгалдеш тийнна совг1аташ. «Царех хьона бочаг1а дола совг1ат малаг1а да», аьлча, Тухана белгалдир: «За оборону Сталинграда» яха медаль я, аьнна. Цу къизача т1ем т1а Котало яьккха 60 шу дузача ц1айца, к1еззига мара ца бисача вай ветеранашка дег т1ара ала лов: ц1аккха а г1айг1ано, балано ма делхадолда шун къахетаме б1аргаш. Могаш хилда шо, оаша йоаккхача хана!

Р. КАРТОЕВА



Памяти мастера

Он продолжает жить в наших сердцах


Весть о кончине Руслана Наурбиева застала меня далеко от дома. Ингушская культура понесла тяжелую невосполнимую потерю. Перестало биться сердце одного из лучших представителей нашего народа, человека, олицетворявшего новое время, и делавшего это мастерски. Он был вхож в любой дом, потому что исполненные им образы были больше, чем просто роль. Он брал за душу, умел придать своему образу незримый колорит народа, представителем которого являлся. Я лично Руслана близко не знал, но никогда не упускал случая пообщаться с ним, когда представлялась такая возможность. Наверное, Руслан был компанейским человеком, потому что умел шуткой, добрым словом создавать вокруг себя благожелательную ауру доверия и откровенности. Это тоже талант, причем еще более редкий, чем талант актера. Руслан не нажил особняков, иномарок. Актер – должность далеко не хлебная, и никогда таковой не была.
Наурбиев был в числе первых студентов–ингушей, поехавших на учебу в Ленинградский театральный институт. Вспомните это время. Это была пора, когда главной ценностью стали считаться деньги, когда вошли в моду кирпичные дома, высокие заборы, когда завскладом был в ранге министра, а для того, чтобы устроиться на работу шофером, надо было выложить немалые деньги. Артист или учитель тогда считались непрестижными профессиями и, наверное, не все одобрили тогда выбор Руслана. Но он добился своего и не изменил выбранному однажды делу. Наверняка, живя и работая в Москве, Наурбиев мог заняться бизнесом, найти себе денежную должность, но Мастера от других отличает одна черта – постоянство. Менялись времена и конъюнктура – не менялся Мастер.
Нам осталась память. Его роли в спектаклях и кино, песни на ингушском и русском языках, несущие в себе оптимизм и доброе начало, высмеивающие людские пороки: жадность, чванство, и вдохновляющие на что-то чистое и светлое.
Несправедливо, когда в расцвете сил обрывается жизнь такого человека.
Для живых, для всех нас, жизнь, прожитая Русланом, - яркий пример того, как надо делать свое дело, не изменять ему ни при каких обстоятельствах, довольствуясь при этом минимумом материальных благ. Это был достойный сын своего народа, таковым он останется в нашей памяти. Такие люди и после смерти продолжают жить в сердцах других и, наверное, так будет всегда.

М. ХАНИЕВ



Практика и проблемы организации лицензирования

С 3 по 5 марта текущего года в г. Кисловодске состоялось заседание президиума Межрегиональной Российской лицензионной палаты. Здесь собрались руководители лицензирующих органов Южного федерального округа, а также г. Москвы, Санкт-Петербурга, Самарской области.
Республику Ингушетия представляли работники Лицензионной палаты, возглавляемые Председателем Лицензионной палаты Республики Ингушетия Тимуром Чахкиевым.
С докладом на совещании выступил президент Межрегиональной Российской лицензионной палаты Владимир Яковлевич Заводнов.
Как отметил В.Я. Заводнов, главная цель совещания не только в рассмотрении общих проблем государственного регулирования предпринимательской деятельности, но и в обобщении опыта лицензирования отдельных видов деятельности, как фактора экономической безопасности и социального благополучия России.
На заседании президиума Межрегиональной Российской лицензионной палаты обсуждались изменения и дополнения, необходимые внести весной этого года в Федеральный закон «О лицензировании отдельных видов деятельности», направленные на устранение административных барьеров, сдерживающих деловую активность, создание равных условий конкуренции.
Участники совещания отметили, что в предложениях авторов законопроекта «…о сокращении количества лицензируемых видов деятельности…» по большинству пунктов отсутствует достаточное обоснование необходимости отказа от лицензирования.
В своем выступлении Председатель Лицензионной палаты Республики Ингушетия Тимур Чахкиев остановился на основных вопросах совместной работы различных структур по организации контроля за предпринимателями в сферах деятельности, подлежащих лицензированию. Он также подчеркнул, что именно контроль за деятельностью лицензиата является одной из главных задач лицензирования, как формы государственного правового регулирования предпринимательской деятельности в условиях рыночных отношений.
Выдавая лицензию, государство обязано не только определить, готов тот или иной предприниматель работать по установленным правилам, но и должно систематически осуществлять надзор за тем, как владелец лицензии пользуется предоставленным ему правом.
Особо участники совещания отметили, что в настоящее время кроме лицензирования пока еще не созданы другие реальные и эффективные механизмы государственного регулирования предпринимательской деятельности, которые бы обеспечивали необходимый уровень производимых товаров и услуг, а, следовательно, экономическую безопасность регионов Российской Федерации.
Участники совещания единогласно высказались за учреждение федерального органа, который должен обеспечить координацию и методическое руководство лицензированием в целом.
В рамках данной встречи 4 марта текущего года был проведен круглый стол-семинар на тему: «Вопросы государственного регулирования производства и оборота этилового спирта, алкогольной и спиртосодержащей продукции», на котором рассматривались и вопросы, касающиеся изменений и дополнений в Федеральный закон «О государственном регулировании производства и оборота этилового спирта, алкогольной и спиртосодержащей продукции». Участники совещания в целом поддержали предлагаемые поправки к данному законопроекту.
По инициативе Комитета Ставропольского края по лицензированию отдельных видов деятельности на семинаре при участии представителей УМНС РФ по Ставропольскому краю, УБЭП ГУВД Ставропольского края, а также с участием Председателя Комитета по аграрным вопросам Государственной Думы Ставропольского края и председателя Союза предпринимателей Ставропольского края состоялось награждение лучших лицензиатов по итогам прошедшего 2004 года.
Отличившиеся лицензиаты были награждены памятными знаками отличия и почетными грамотами.

Ц. МУСИЕВ



Сийлахь – йоккхача Коталон 60 шу дузаш

Дега юххе яллийса пхона гарг


Сийлахь-боккхача Даймехка т1ем т1а къизача моастаг1чоа духьала латташ шоай вахарах баьннарий ц1ераш, цар цига гойта денал, майрал, къонахчал диц ца луш даим дагалатт, х1аьта иштта дагалатташ д1а а г1оргда вай мехкарча халкъашта, х1ана аьлча цу т1ема 1азап, хало ца ловш, г1айг1а, бала ца озаш, даьх, во1ах, вешех е йишех ца къасташ, нагахьа дезал болаш бале тамаш я. Из т1ом бахьан долаш дега юххе яллийсача пхон гарго къонача вахарах ваьккхача воккхаг1волча сержантах Котиев Атабе Висангирех да д1ахо дувцар.
Т1ом беш дуккха моттигаш д1а а лувцаш, вай мехка г1олла немций фашисташ гаьнна хьачубаьхкача 1941 шера гурахьа цу т1ем т1а вахийта накъавоаккхаш Висан-Гири барайтта шу даьнна мара вацар. Из нийсвелар Г1алг1ай мехка дика бовзаш хинна Шадиев Товси-моллеи Гантемиров Къазий-моллеи керте а латташ, х1аьта вайцига в1ашаг1ъелла хиннача Г1алг1ай ополченций дошлой отрядаца. Цу отрядаца тайп-тайпара ханаш йола нах бар, къона бараш дукхаг1а а болаш.
Дагадоаг1а сона Мочкъий-Юрта Доккхача маьждига хьалхашка из отряд гулъенна лаьтта кхаьла, дарзаг1а дог1а делхаш хинна гуйран ди. Шера улица хьалйиза дукха нах бар цига в1ашаг1кхийтта. Хьалхашкахьа латтар укх сахьате наькъа баха болабала кийчбенна говрбаьреш. Вожаш г1аш бар отрядаца д1аболха шоай гаргара нах накъабаха баьхка.
Гулбеннарашта хьалхашка боккха чулоацам болаш лоацца къамаьл дир Къазий-молла. Цо дийцар сенна в1ашаг1ъеллай отряд, цун декхараш. Дагайоаг1а сона молла къамаьлацара цхьайола моттигаш: «Къиза моастаг1 летав вай мехках», «Кавказагахьа т1абоаг1аш латт немций г1аьрхой», «Лоалахарча къамашца цхьана моастаг1чоа духьалъотта а из воагг1ача тайпара юхатоха а веза вай»…
Къазий-молла даьча къамаьлах кхетаде хала дацар отряд Къулбаседа Кавказа республикашкеи краяшкеи г1олла а, х1аьта 1аьржача форда йисте г1олла а Абхазе кхача езаши цигара лоамех т1ех а яьнна Дагестанеи нохчий мехкеи г1олла Г1алг1айчене юха кхача езаш йолга. Цу тайпара сихха б1аьха никъ, хетаргахьа, беш хиннабар, нагахьа санна цхьана в1ашаг1 а кхийтта моастаг1чоа духьала отта безаш моттиг нийслой, Къулбаседа Кавказерча халкъашцара бувзамаш ч1оаг1дар духьа а наькъаши моттигаши дикаг1а йовзар духьа а. Цхьабакъда фронтера хьал хувцаделар. Моастаг1 сихха Кавказа т1авоаг1аш латтар.
Цхьа ха яьлча повстанчески отрядацара цхьабараш ц1абаьхкар. Т1ехьаг1а Висан-Гирегара денача каьхатах хайра тхона отрядаца хинна къона б1ухой Ц1еча Эскара дошлой доакъоех д1атехалга а сихха кийчбаь уж т1ем т1а бахийталга а. Царца хиннав Висан-Гири а. Иштта, эггара хьалха т1ем т1а эттав из Дона йистерча аренашка, т1аккха т1ом беш хиннав Кубане, човнаш яьй цунна Украине кхоачаш моастаг1 юхат1ехьашка ваьккхача, Днепра д1ат1акхоачаш ч1оаг1а т1ом беш Ц1еча Эскара доакъош т1алаташ хиннача хана…
Иразе хиннад ала йиш йолаш дац Висан-Гире берал. Деррига а кхо шу мара даланза из волча хана нана енначул т1ехьаг1а, из а цун йоккхаг1йола йиша Хади а наьна й1овхал йоацаш бисаб. Даде (Висан-Гире) дас шоллаг1а йоалаяь сесаг Рахьмат дикача дезалера хьаяьнна а ц1ена дог долаш а саг яр. Ший низ кхоачар деш хиннад цо берашта товр де, цар йоакхо е г1ерташ. Цхьабакъда, из деррига мара хьалхашкара ший декхар кхоачашде г1ерташ цо деш санна мара д1ат1а-эцаш хиннадац бераша, наьна й1овхал санна х1аьта а лоарх1аш хиннадац цар из.
Ишта а вешта а ханаш з1амига яле а боккхаг1барий санна х1амах сакхеташ болаш, шоай ло1амаг1а хьалкхувш доаг1аш хиннад йишеи вошеи. Хади ший з1амигача вежарашка, йижарашка – Рахьамата даьча берашка хьожаргйолаш хиннай. Хадена а Висан-Гирена а дукха дезаш хиннад уж. Къаьстта дукхаг1а вийзав царна воккхаг1вола Къурейш, кадай а ч1оаг1а эхь хеташ а хинна шоай вошилг.
13-14 шу даьнна мара воацача хана Висан-Гири шийца Къурейш в ийце хьунаг1а а вахе ворда етте дахча а дай, из Буро т1а дихье дехка а дехке цунах ийцача ахчах жувра пунти берашта мерза даараши дахьаш ц1ава могаш хиннав. Доаккхал деш хиннав Дади кхувш боаг1ача ший къонгех.
З1амига йолча хана денз ц1аг1а х1ама хьаде 1омаенна хинна Хади нахах къехкаш йоацаш, дукхаг1а царна юкъе хила ловш хиннай. Хоза, наьна б1арг т1аотташ хьалкхийнай из. Цун 19 шу диза далалехьа маьре яхийтай. Долла х1ама аьттув болаш д1адодаш хиннад. Наха лоарх1аш хиннача дикача наьха фусаме нийсъенна хиннай. Маьр-даи маьр-нанеи дика нус шоашта нийсъяларах доаккхал деш хиннаб. Бахаш Буро т1а хиннаб. Цхьабакъда в1алла дагадоацаш хьат1акхаьчад водар. Довна юкъе нийсвенна вийнав Хаде мар Евлоев Суламбик – город Орджоникидзе милице управлене болхло, эпсар. Цул т1ехьаг1а дукха ха ялалехьа цамогаш а хинна Хади а кхелхай, шу даьнна хинна цун к1аьнк а д1аваьннав. Иштта хаьдаб ше ваьча наьнаца Висан-Гири вувзаш хинна эггара т1ехьара маза.
… 1943 шера хьалхарча бетташка деча г1оне Висан-Гирегара доаг1аш каьхат дацар. Дади ч1оаг1а саготдеш вар, во1 дагавоаллаш вар. Т1ем т1а моллаг1а х1ама хила йиш йолга шийна хой а сатохалуш вацар. Т1ем т1ара халонаш ше лейна вар из граждански т1ема шерашка Цицкиев Анзорий Оарций партизански сотне отделене командир волаш ц1е партизан ше хиннача хана. Тайп-тайпара уйлаш кертача ухар Дадена, цхьабакъда царех эггара унзараг1а яраш юхатеттар цо. Дукхаг1а догдоахар дийна волаш во1 шийна духьала воаг1аргхиларга.
Шовзткъе диълаг1ча шера вай Казахстане 1одахьийтар. Цу хана ч1оаг1а вехавар Дади, во1 дийна волаш б1аргагургхиларах дог дилла вар. Цу ерригача хана Висан-Гири лохаш хилар тхо, х1аьта цо тхо а лехаш хиннадар. Юххера а, тха ираза, аьттув баьлар. Цу шовзткъе диълаг1ача шера аьхки цунгара дера оаха дукха сатийса каьхат. Г1аддахадар тхо, бер санна ч1оаг1а г1адвахавар Дади: массанега д1адувцар цо во1агара каьхат денилга, из д1ахьокхар. Цу дийнахье юхаяздир оаха Висан-Гирега каьхат. Из госпитале уллаш хинна Челябински областера город Троицк хиннаяр тхо даьхача Кустанайски областаца доазув а долаш.
Висан-Гирегара ихача каьхатех кхетадир оаха вай Сибарег1а дахьийтача февральски деношка военно-полевой госпиталера из Троицке д1авугаш хиннилга. Кхыметтал цхьайолча хана цар санитарни поезд Сибарег1а буга нах т1аболча поездел т1ехьа-хьалха ювлаш а яхалга. Цу хана новкъа нийсденнача цхьан х1амах яздаьдар Висан-Гире ший каьхата т1а. Цхьан уральски станце шоай поезд к1еззига сецача хана шоай вагона кораг1а арахьежаш уллача Висан-Гире б1арг кхийтта хиннабар уллув сеца латтача состава товарни вагона т1ара 1о а ваьнна д1аволавеннача ший даь-веший во1ах Дудара Хизарах. Цигга йолалуш латтача санитарни поезда вагона хьаделлаш доацача кораг1а цар шинне к1еззига д1а-юха даьча къамаьлах Висан-Гирена хайнадар Хизар водаш йола товарни состав йизза д1абугараш Сибарег1а 1обохьийта г1алг1ай болга.
Ц1аькха каьхат дарга ца а хьежаш Дади сихха кийч а венна т1ехьавахар во1а. Цхьа к1ира даьлча ч1оаг1а г1айг1ане а волаш юха ц1акхаьчар: Троицкерча госпитале Висан-Гирена т1акхаьчавацар, из кхыча городе д1авига хиннавар, мичахьа вигав ха а в1ашт1ехьдаьннадацар. Цул т1ехьаг1а дукха ха ялалехьа город Курганерча госпиталера каьхат дайтар цо. Каьхаташ оаха д1а-юха ухийташ ши бутт баьлар, цул т1ехьаг1а из ц1авера бокъонца човнаш йийрза яланза а дег1а ч1оаг1венна валанза а волаш.
Дагадоаг1а сона из ц1авена сийрда малх хьежаш хинна сентябрьски ди. Тхо шиъ в1ашаг1кхийтар тхо даьхача моттигера райцентре водаш ахангахьа кхаьччача. Делкъел т1ехье яр. Со райцентре Денисовке водар шерчий вордаца паччахьалкхен заданех дола колхоза к1а заготпункте д1адала, х1аьта из сона духьала воаг1ар новкъа йоаг1ача ворда т1а а ваг1аш.
Со эхь хеташ к1еззига веха хьайзар, хетаргахьа, юхьат1ара ц1ийвенна хила а тарлора, дег1а, сибата хоза тоавенна, хьалха а санна г1айг1ане велакъежаш, ц1ена форма т1аювхаш, воккхаг1волча сержанта погонаш ядаш, седкъа боалла фуражка туллаш, майра т1ом барах денна ши совг1ат (медалаш) наькх т1а ядаш хьалхашка латтача г1алг1ай з1амигача сага б1арахьежача, цул совг1а диззача кхаь шера сона б1аргавовнза вола са даьца ваьча даь-веший во1 Висан-Гири а из воландаь. Цу хана цул хозаг1а цхьаккха инарал а хургвий-хьог1 аьнна хетар сона. Аз дукха х1ама лургдар х1аьта цу хьакъехьа эггара хьалха кхаъ баккха Дадена т1акхоачарг а волаш волча, сов ч1оаг1а г1адвахарах б1аргаш лешаш волча цунна б1арахьожарг а.
Могашала а вахара а хьакъехьа д1а-юха хаттараш даь тхо даьлча, эггара хьалха цо сога хаьттар дар «дешаш вий хьо, малаг1ча классе ва?»… Мел хала да-кх дешанза волчоа. Аз айса дуккхаза лайнад из», аьлар цо аз юхаденна жоп мога а деш.
Д1адоладелар т1емт1ара ц1авенача б1ухочун кердача моттигера керда вахар, Даьхенерчоа тара доаца – шийлача, мецача мехкара вахар, спецпереселенца доазонашеи комендатура режимои чудерзадаь вахар. Цу доазонаша чуверзаваь хила везача кхаьчар Висан-Гири Даьхе лораеш са дехка лаьтта вале а майрал гойтарах денна совг1аташи вохаваь, кагваь човнаш хинна волаши т1емт1ара ц1акхаьча вале а. Х1аьта а беро санна тешаш сатувсар цо човнаш а хулаш ше т1еххьара баьча т1емах шийна хьожадаь хинна доккха совг1ат шийга хьакхачарга. Из совг1ат цунга кхачанзар кхыча дуккхача фронтовикашка хьа ца кхоачаш диса совг1аташ а санна мара. Ер а уж вожаш а къамаг1а г1алг1ай хилар мара кхы бахьан дацар укхаза.
Ч1оаг1а низткъала дар Висан-Гирена шийга кхаьча керда хьал, ший кхоачарабарий, берригача г1алг1ай къе а меца а вахар. Цхьабакъда цун низ бацар из ийрча вахар хувца е тоаде.
Чакхъяьлар гуйре а чакхдаьлар Казахстанера д1аьха 1а а. Т1ом сацарах бола хоам Висан-Гирега, юстара иллача Досовка яхача тха юрта бахача берригача нахага а, кхачанзар шоллаг1ча дийнахьа мара, х1ана аьлча юрта радио яцар, болх беш а ца беш а цхьа телефон яр колхоза конторе райцентраца къамаьл де йиш йолаш.
Т1ом сецаб, моастаг1 ийшав, аьнна шийга хоам бича Висан-Гире аьнна хиннадар: «Ма ч1оаг1а наха бала, г1айг1а, сагото т1аоттаяь чакхбаьлар-кх из т1ом». Цу хана, хетаргахьа, цунна дагахиннар алхха т1ем т1а нах бовр хинна ца 1еш, дийна бисараша оза 1азап а хинна хила тарлора. Хьат1акхаьчар ахка. Шерчий вордашца колхоза хьу я хьунаг1а болхарашца вахар Висан-Гири а, цигга хьахилар в1алла дагадоацар…
Водар хургхилара цхьаккха белгало йоацаш дар хьат1адоаг1аш латта ди. Малх хьалбалалехьа цу оаг1орахьара сигале къаьга яр. Сийрдача, ц1енача ахкан сигалено хьахьокхар ди хоза а д1айха а хургдолга.
Анаюхера малх дикка хьалъайбеннача хана берригаш а г1айтта ура бар, х1аьта х1аравар ше-ший г1улакха чувенна воаллар. Цхьабараш марта кийчдеш бар, вожаш шоай вордаех кулг тохаш боахкар, мелъенна фенташ ч1оаг1ъеш, вордай соаношта даьтта хьокхаш, кхоалаг1бараш, эггара къонаг1бараш, сатоссаш дажа д1алаьхка шерч буц дукхаг1а йолчахьа д1ат1алехкаш бар. Лоацца аьлча, берригаш а цхьацца г1улакхаг1а боахкар, х1аьта гуш дар бийса яьккхача моттигера болабала кийчлуш уж болга. Уж бар Къулбехьен Урале колхоза хьу я йолхача шерчий вордашцара бараш. Массехк ворда яр уж, х1аранех д1абежа шишша уст а болаш. Сихха шоай марта а диа, иштта сиха наькъа болабелар уж. Царна ховра хьу йолча д1акхача юхейисар ткъаь итт-шовзткъа километр мара йоацилга а садовле кхача безача д1а а кхаьча хьу теда езача моттига яххе д1анийсбелча дикаг1а хургдолга а.
Малх чубизаргахьа д1алестабар вордаш хьуна д1акхаьчача хана. Боккхаг1бараш, хьалхаг1а укхаза иха а г1улакхах дикаг1а кхеташ а бараш, ханна шоаш совцаргбола моттиг къоастаеш бар, х1аьта къонаг1бараш гонахьа д1а-юха а хьежаш 1алама хозаненах цецбаьнна хьувзар. Цу ханна новкъостех д1а а къаьста, Висан-Гири хьуна юкъе д1аволавеннавар. Шорттига водаш хиннав из, топа ч1ийнаш санна нийса а йолаш, б1арг ма кхоачча ураг1ъяха яг1ача дийхка гаьнашка ураг1а а хьежаш, т1аккха юха а сеце к1отаргашка хьожаш хиннав. Хетаргахьа гаьнарча Кавказерча ший мехка ше волаш санна хеташ хинна тарлу цунна. Укхаза санна, ше кхелета волаш а хоза хеташ хиннав из ший да хьун объездчик хиннача хана хьуна юкъе г1олла лелалга. Селла вай лоамашта, лоаман хишта, даьг1енашта гаьна Урала лоамашка х1ана нийсвеннав-хьог1 со, яха уйлаш кертачу ухаш хинна хила а тарлу цунна цу хана. Иштта, к1оарга уйлашка а ваха ший арг1анара г1а Висан-Гире боаккхаше к1отаргашта т1ехьашкара хьаара а лийлха ши лийг д1адедда хиннад д1аьхха кхувса а луш, 1одоаг1ача хин аьрда оаг1орахьарча листа хьу яг1ача баламгахьа. Акхар вордаш а цу хи йисте совцаяь хиннай.
Лийгаш дайддача оаг1орахьа т1ехьаведда хиннав Висан-Гири а царна т1ехьакхе г1ерташ санна. Цул т1ехьаг1а хиннар фуд ховш саг вац. Ховш дар да цунна гаьна боаццаш хиннача цун йишийга Маликатагеи цун нешийга Маккийгеи кхерабенна ц1ог1арч даьлча, ведда цига даь-веший во1 1усман д1ат1акхаьчача Висан-Гири къамаьл хьадулуш воацаши шин гаьна юкъе къулбехьа корта а болаш вежа уллаши хинна хилар. Цу ханна корзаг1ваьнна хьат1акхаьчача даь-вошас Са1адала хаьтта хиннад: «Висан-Гири, фу даьд хьона, фу хилар укхаза?» Цунна жоп юхадала могаш хиннавац из, алхха къайлача б1аргий ц1ацкъамаш к1еззига тохаденна хиннад цун.
Иштта, б1арга ц1ацкъам тохача юкъа хаьдад селханарча б1ухочун, майрача т1емахочун-патриота, ший къаман тешамеча ви1ий вахар, хаьдад низ т1абахийтача хадаш дола тай санна. Къиза х1ама я из т1ом. Цхьанна сагах къахетам бац цо, цхьаннегахьа озабезам бац. Из ба доллача х1амана бехке бар.
Висан-Гири кхелхачул т1ехьаг1а ши сахьат даьлча цун дакъа дахаш йоаг1а ворда юха ц1енгахьа йийрзай. Дийнахь а бийсан а никъ беш шин дени шин буси Висан-Гире дакъа дахьаш баьхкабар цун даь-вежарий Са1адали Аюпи, сало1алгеи наб елгеи фуд ца ховш, духхьал мецденна шерч доажаде мара юха ца соцаш. Из унзара хоам бахьаш тхо даьхача юрта ц1акхаьчар кхоалаг1ча дийнахьа саррахьа. Ч1оаг1а хала х1ама дар из, духхьал Даде дезала хинна ца 1еш тайпан х1ара дезале а таьзет эттар цу дийнахьа.
22 шу мара даланза волаш, нийсвенна хьалъэттача дийнахьа вахарах къастар. Ма унзара х1ама да из. Дизза цхьа шу а даккханзар цо дезалца вахаш човнаш хинна, т1емо кагваь ц1авеначул т1ехьаг1а.
Военни госпиталера аравоалача хана цунна, Котиев Атабе Висан-Гирена, лорий комиссе хьаеннача предписане т1а белгалдаьдар из цхьа ха яллалца белггала режим лелае езаш волга: дог сихаг1а деттадолийтаргдола, маьженаш а пхаьнаш а сатта тарлургдола низ дег1а т1аг1оргбоацаш, физически хало хургйоацаш дег1 лорадеш хила веза, аьнна. Д1ахо яздаьдар уж доазонаш сендухьа оттадаь да а дег1а хало хургйоацаш фу де деза а. Цун бахьан дар дега морда юххе ира йистош а йолаш пхон гарг яллийса хилар, х1аьта х1анзарчоа из йоаллачара меттахьа яккхар, цунна гонахьара чов йийрза а цун «б1и» ч1оаг1бенна а баллаца цунах кулг тохар кхераме долга. Кхыметтел сиха вадар а латтача кхоссавалар а кхераме да, яхаш хьехар дора лораша.
Цхьабакъда, из деррига кхоачашде, доллача х1амах лоралуш лела цунна ч1оаг1а низткъала дар, х1ана аьлча б1ухо, т1емахо хинначун, селхан эггара ч1оаг1аг1а т1ом латтача юккъе моастаг1чоа дег1ал а ваха из кагве могаргдолаш хинначун къонал, низ, дог дар чура хьалг1ерташ, юхаоза ца могаш. Маганзар из … юхатоха.
… Т1ем т1ара ц1авеначул т1ехьаг1а дезала юкъе йоаккха ха а сатийна волаш яккханзар Висан-Гире: миаш даь яле а лазаш яр фронте яь човнаш. Цу човнех моллаг1йолча барометрал дикаг1а ховра цунна хаоттам мишта хувцалургба. Т1ехкаш а кагьеш бохабаь бар цун аьрдига балам, нана п1елга бух болччара кагьяьяр аьрда кулга т1ехк. Балам а кулг а лелаш-м дар, х1аьта а ч1оаг1а низ т1абахийта йиш йолаш дацар, хоттамаш меттара довлар кхерам болаш дар.
Висан-Гире садоалача хана эггара хьалха цунна т1акхаьчача 1усмана (тахан из 1усман-хьажа ва) из дагавоаг1аш дувц:
- Со ханна Висан-Гирел з1амаг1а вале а в1аши цхьана тарлуш дар тхо. Хьунаг1а болхача нахаца цу наькъаг1а тхо шиъ нийсвалар а дукхаг1ча даькъе цунна из ловш хиларах хинна дар. Хетаргахьа, массаза цхьан тайпара дола вахар, электричество, радио, кхыметтел лертт1а болх беш почта а йоацача, лертт1а нах бахача города, районни центра гаьнна юстара уллача тха поселкера вахар к1ордадаь хила тарлора цунна. Цига берригача спецпереселенцашта шортта болаш хиннар физически хала болх бар. Цхьана балха боахкаш в1ашаг1бетталуш хиларах а к1езиг-дукха сало1ам хулар наха, сапарг1ата боалар уж. Цхьабакъда, Висан-Гири болх беш вацар, болх бе могаш а вацар: човнаша х1анз а саготдора цун. Нах хьунаг1а баха кийчлулга хайча цо аьлар сога, хьо воаг1аре г1оргдар вай царца, мехках а хьунах а б1аргтоха. Иштта дахар тхо царех д1а а кхийтта, тхоай ло1амаг1а. Тхо шиъ цу дуккхача наха юкъе эггара къонаг1а вар, х1аьта царца тхоаш долхаш г1аддаха долаш д1акхаьчар. Д1акхаьча доаллаше хьахилар из зулам.
- Из х1ама нийсдалалехьа а цул т1ехьаг1а а айса дезткъа шу гаргга яьккхача хана Висан-Гири кхалхарца хинначул йоккхаг1а г1айг1а ла йийзаяц са. Ч1оаг1а унзара сурт дар из – цун садоала минот, цига хьат1амелвеначун б1аргех соцаде ца могаш 1оуха хий – из сурт селхан е тахан хиннар мо мара духьалара д1а ца доалаш хьалхашка латт сона кховзткъа шера. Висангиреца г1улакх доаг1аш мел хиннарашта даим дагалаттаргва из а цунца дувзаденна мел дола х1ама а».
Висан-Гири тахан вайна юкъе воацаш ва. Ма ч1оаг1а доаккхал дергдар цо дийна валаре, тахан нийсбенна хьалъэттача ший з1амаг1а волча веший Мухьмада к1онгех: деналга, хьаькъалга, вахара г1улакхех дика кхеташ хиларга диллача, маькара хиларга диллача дуккха оамалаш шийна тарайолаш хьалкхийнача Мустафайх, Г1алг1ай исламски институт чакхъяьккхачул т1ехьаг1а юкъерча школе дин ислама лардаш хьехаш волча Муслимах, ший г1улакх юкъаг1а дита массаза наьха г1улакха хьалхавала кийча волча Русланах, х1аьта иштта берригаш шо-шоай дезалаш а болаш д1анийсбенна бахаш болча веший мехкарех Лейлайх, Лемкайх, Розайх, Фонайх. Бераш кагий долча хана, мар д1аваьнна йисачул т1ехьаг1а дезала а ц1ен а доал дизза ший бе а делла, доацар 1алашдеш дезал нийсача новкъа баьха хьалкхебаьча ший веший сесагах Басратах а доаккхал дергдар Висан-Гире, цо иштта доаккхал дергдар, тахан дийна валаре дикача дезалашка хьалкхийна болча веший къонгий истех Маретах, Заремах, Мадийнах.
Из бакъда. Таханарча вахаре дукха х1амаш хургдар Висан-Гири г1адвугаш, доаккхал де цун безам боаг1аргболаш из дийна висаваларе.

КОТИЕВ Султан-Гири, журналист, Сийлахь-боккхача Даймехка т1ема ветеран.


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru