новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 102 (9477), четверг, 9 сентября 2004 года

Коллежски регистратор
Почтови станце диктатор Князь Вяземский

Станцега хьожашвар


А.С.Пушкин

Станцешка хьежарашта сардамаш ца доахаш мала хургва, царца эг1азваха г1ар ца еш мала хургва? Эг1азвахача хана царга г1айг1а ейташ дола книжка царгара хьа ца дехаш мала хургва цу т1а ший пайда боацаш бола, шийна новкъарле ярах, шийца г1ожа хиларах бола лоткъам д1аязбара? Малав уж къиза нах, байнача з1амигача чиновникашта, е муромски г1аьрахошта нийсса х1аьта а, лоарх1аргбоацар? Х1аьта а нийсхо лелаергья вай, кхетадергда вай царгара хьал, кхыметтел царех дукхаг1а къахетамег1а хила а хьожаргда вай. Фу я из станцега хьожаш вар, яхар? Духхьал йийтталаг1ча класса 1азап токхаш вар ва-кх, етталуча х1амаех алхха ший чино лоравешвар, из а масса хана дац (са книжкаш дешарашта хеттача тайпара лаьрх1ача). Фу г1улакх да цу диктатора дар, бегаш беш цунах князь Вяземске оалаш ма хиллара? Бокъонца йола каторга яц из? Дийнахьа а бийсана а сатем боацаш. Б1аьхача саготача наькъа воаг1аш мел 1оаяь эг1азал наькъахочо станцега хьожашволчоа д1ат1амохкаю. Йоачан хуле, никъ беха бале, ямщик ше аьннар мара деш веце, говраш мекъа яле - бехкевар станцега хьожашвар хул. Цун къеча ц1аг1а чуваьнна наькъаводар моастаг1чоа санна цунна б1арахьежаш хул; дика-м дар, нагахьа санна кхайканза вена хьаьша сихха д1авахийта в1ашт1ехьдаьлча; бакъда, нагахьа санна хувца говраш йоацаш нийслой?.. Дала ма дахьалда, мел ч1оаг1а сардамаш, еппараш 1от1амохкаю цун керта. Дог1а делхе а хотта бале а удаш лела везаш хул из коашка г1олла; дарз хьекхача, ч1оаг1а шелал эттача отарча вода из цига фусам лаьцача, эг1азваха корзаг1ваьннача сага г1ари таташи хозаргдоацача к1еззига сала1ар духьа. Инарал веча; кхеравенна эгача станцега хьожачо д1алу цунна юхейиса шаккъе тройка, курьерски яр а т1ехь. Инарал д1авода, кхыметтел баркал а ца оалаш. Цул т1ехьаг1а пхи минут яьлча - гургал бетт!.. Т1аккха фельдъегера 1окхос цун истола т1а наькъа лела бокъо луш дола тешал! Цу дерриганей дика уйла ергья вай, ч1оаг1а эг1аздахара метта вай дог бокъонца цунах къахеташ хул. Кхы а массехк дош: ткъаьх шера в1аштта масса оаг1орахьа Россе г1олла чакхваьннав со; ерригаш х1ана яц аьнна почтови
тракташ сона йовзаш я; ямщикий массехк ноахал довз сона; нагахьа станцега хьожар вац сона ца вовзаш; нагахьа вар вац царех са цунца г1улакх ца хулаш, наькъа лелаш айса зийна х1амаш дукха ца говш арадаха лерх1 аз; х1анзарчоа аргда аз алхха станцега хьожараш х1анз эггара вог1ча оаг1орахьа хьахьокхаш хилар бакъдолга. Уж сел ч1оаг1а во бувцаш бола станцега хьожараш, мадарра аьлча, машаре нах ба, масса хана наха г1улакхдеш хьабоаг1аш, нахаца хьашт долаш, сий даккха г1ертара а т1ехбаьнна рузкъана т1акхувш хила г1ертара а т1ехьабаьнна боацаш ба. Царца къамаьл дича (из царца дара башха т1ера бац наькъа лела господаш) дуккха сакъердаме а пайдане а х1амаш довза йиш я. Сох лаьца аьлча, аз мук1арал ду царца деш дола къамаьлаш моллаг1ча казенни г1улакхе лелача 6-ча класса чиновникаца дечул дикаг1а сайна хеташ хилара.
Атта кхетаде йиш я станцешка хьожарашта юкъе са хьаьший болга. Мадарра аьлча, царех ца1 виц ца луш сона дагалатташ ва. Цкъа цхьа х1ама а нийсденна хьоашал тессадар оаха, х1аьта х1анз цунах дувца безам ба са хьамсарча книжкаш дешарашта.
1816 шера май бетта

***


нски губерне г1олла т1ехваьнна, х1анз д1аяьккха йоча трактаг1а ваха везаш моттиг нийсъелар са. З1амига чин долаш вар со, наькъа водаш говраш а хувцаш шин говрах мах а телаш вахар со. Цудухьа станцега хьожашбараш башха со теркалвеш бацар, х1аьта дукхаг1ча хана царца т1ом а беш доаккхар аз, сона хетачох, бокъонаг1а сайна доаг1ар а. Къона а моллаг1а х1ама лоа ца луш а хилар бахьан долаш эг1азъухар со станцега хьожачо к1езигал а эсалал а гойтача, цо сона кийчъяь тройка чиновни барин т1ахоавеча колясках цо д1аежача. Иштта лоа ца луш дукха ха яьккхар аз губернаторски шун т1а даар сона юхе г1олла т1ех а доахаш холопа кхычарна увттадар а. Х1анз из а вож а моллаг1а дола х1ама санна лоарх1 аз. Мадарра аьлча, фу хургдар вайх, нагахьа санна массанена мегаш йолча бокъонна метта: чин долчо чин дар ларх1а яхачоа метта кхыдар юкъедоаладича, масала: хьаькъал долчо хьаькъал дар ларх1а? Мел дукха хургдар къовсамаш! Г1улакх дераша хьангара доладергдар даа х1ама 1оувттаде? Х1анз сай повеста д1ат1авода со.
Д1айха ди дар из. Кхо верст

***

станцена д1ат1акхачале дог1а т1адамаш лега доладелар, х1аьта минут ялале техха дийлхача дог1о сона т1амелдувха барзкъа т1оададир. Станце хьакхаьчача эггара хьалха де дийзар барзкъаш хувцар дар, т1аккха сайна чай дехар дар. "Яьй, Дуня! - ц1ог1а техар станцега хьожачо, - самовар а оттае, т1оа хьаба а г1о". Из д1ахезача пен т1ехьашкара хьаараяьлар дийтта шу даьнна хила мегаш йола йи1иг, отар к1ал д1ачуедар. Цун хозало цецваьккхар со. "Хьа я из йи1иг?" - хаьттар аз станцега хьожачунга. "Йи1иг яхий 1а, - жоп делар цо ше доаккхал делга хьахьокхаш, из-м даьра я хьона хьаькъал долаш, ч1оаг1а кадай, ахъяьккха енна ший нана санна". Т1аккха са наькъа лела тешал д1аязде волавелар из, х1аьта со цун хозача фусамарча сурташка хьежа волавелар. Цар т1а хьахьокхаш дар ведда лелача ви1ий истори: хьалхарчу т1а цхьа беркате воккха саг ва колпак а т1атуллаш, шлафорка а т1аювхаш сатем байна з1амига саг, цунгара наькъа моаршал а ахча чудола гали а хьаэцаш вар из накъавоаккхаш. Вокхан т1а хьахьекха ва во г1улакхаш леладу з1амига саг: истола д1ат1ахайна ваг1а из, бокъонца боаца доттаг1ийи эхь доаца кхалнахи баг1аш. Д1ахо, ший доалахьа мел дар диаь ваьнна, коч а ювхаш кхо са бола б1ег1инга кий а туллаш вола з1амига саг ва хьакхарчашка воаллаш а царца даар дуаш а; цун юхь т1а хьахьекха да йоккха г1айг1а кхачар а цхьан х1амана дехкеваьнна хилар а. Юххера а хьахьекха да из да волча юха ц1акхачар; беркате воккха саг х1аьта санна колпак а т1атуллаш, шлифовка а т1аювхаш цунна духьала араэккх: ц1енах ведда ваха во1 гора латт; т1ехьаг1а поваро дув тоаденна 1аса, х1аьта воккхаг1волча вошас г1улакх дерашка хетт сендухьа г1адбаха леладу уж г1улакхаш. Х1ара сурта к1ал йийшар аз дика язъяь немций меттала стихаш. Из деррига диц ца луш х1анз а са дага латт, иштта бальзамин чухинна кхабилгаши, къоарза занавеска тесса маьнгеши, цу хана сона гонахьа хинна кхыйола х1амаши санна. Х1анз санна духьала латт сона фусама да ше а: шовзткъе итт шу даьнна хургвола, къона а кадай а вола саг, цун й1аьха баьццара сюртук, бесаза даьннача
лентах уллаш кхо медаль а йолаш.
Сай къаьнача ямщика доаг1ар д1аденна со валале Дуня самовар а яхьаш юхакхаьчар. З1амигача кокетка шозлаг1а со б1арахьожжаше зийра аз ше теркалъяьлга: ший доккха сийна б1аргаш лекхар цо согахьа, со цунца къамаьл де волавелар, аз д1амел хаьттачоа в1алла озаенна йоацаш дуне дайза йолча йо1о санна жоп лора цо. Цун даьга пунша пела д1акховдадир аз; Дуняна чаь пела делар аз; иштта тхо кхоъ къамаьлаш де доладелар б1аь шера довзаш хилча санна.
Говраш кийчъяь латта дукха ха яр, станцега хьожачунцареи цун йо1ацареи къаста безам болаш вацар со. Юххера а цар 1одика йийцар аз; дас са никъ даькъала бийцар, х1аьта йо1о ворда йолча кхаччалца накъаваьккхар со. Отарча юхасецар со, барт баккхийта сога аьнна дехар дир аз; Дуня раьза хилар… Дукха даьхад аз барташ уж даха волавелча денз. Цхьабакъда царех цхьаккха хиннабац цу тайпара сона биц ца луш а хозахеташ дагалатташ а.
Массехк шу д1адахар. Цу тракте, цу моттигашка ц1аькха нийсвала везаш г1улакх эттар са. Дагаехар сона къаьнача станцега хьожачун йо1, из ц1аькха б1аргагург майий, аьнна йола уйла кертачу йоссарах г1ад а вахар. Бакъда, уйла йир аз, къаьна станцега хьежар хувцавенна хила а тарлу, аьнна; Дуня маьре яха хила а тарлу. Из а вож а байна хила тарлу яха уйла а кертачу ессар, х1аьта

***


станце д1акхача воаллар со уж г1аг1ане уйлаш а еш.
Говраш сайцар почтови ц1алга юххе. Ц1аг1а д1ачувоаллаше а дайзар сона ц1аг1ара веддача ви1ий истори хьахьокхаш дола сурташ; истоли маьнгеши хьалха лаьттача моттигашка латтар; цхьабакъда кораш т1а лаьтта зизаш х1анз латташ дацар, гонахьа мелдар тишденна а лостам боацаш а дар. Станцега хьожашвар кетарах а хьаьрча тхьайса уллар; со хьакхаьчача сомаваьлар из; из хьалг1еттар… Из вар бокъонца вола Самсон Вырин; ма ч1оаг1а къавеннавар из! Наькъа лела тешал д1аязде из волавалале цун к1айбеннача керта, цун дукха хана денз яшанза йолча юхьат1арча хобаденнача мордашта, т1абаьннача букъа б1арахьежаш хилар со - ма тамаш йолаш х1ама дар цу кхаь е диъ шера цу кадай хиннача мужгечох сел тишвенна воккха саг хилар. "Со вайзарий хьона? - хаьттар аз цунга, - къаьна хьаьший ма дий вай". - " Хила мег, ц1имхаро жоп делар цо, - боккха никъ ма бий ер; дукха хул со волча д1а - юха уха нах". - "Могаш йий хьа Дуня?" - д1ахо къамаьл дир аз. Воккха саг ц1имхара вийзар. "Далла ховргда - кх цундар", - жоп делар цо. "Маьре яха хила еза - кх из?" - аьлар аз. Аз яхар ца хезача санна кеп оттайир воккхача саго, бордаш а детташ са тешал д1ахо дешаш вар из. Сай хаттараш соцадир аз, чайник т1аоттае аьнна дехар дир. Г1улакха духт1авала безам болаш а, х1аьта пуншо сай къаьнача хьаьша мотт бастарга сатувсаш а вар со. Аз лийрх1ар хилар: аз д1акховдадаь пела воккхача саго юхататтанзар. Аз теркалдир ромо цун юхьат1арал ц1имхарал д1аяккхар. Шоллаг1а пела мелча къамаьл доладир цо; со дагавехар е дагавехача санна кеп оттайир, х1аьта цунгара хезар сона цу хана со ч1оаг1а духт1авала ловш а йовза безам болаш а хинна повесть.
"Са Дуня йовзаш вар хьо? - д1аволавелар из. - Мала вар из ца йовзаш. - Ай, Дуня, Дуня! Ма дика йо1 яр из! Моллаг1 веча, моллаг1чо хестайора из, цхьанне во х1ама алацар цох. Баринаша совг1аташ телар цунна е йовлакх е г1алкхаш. Хьаухаш бола господаш лаьрхх1а совцар х1ама даа е х1амашта аьшк тохийта совцаш санна, х1аьта, мадарра аьлча, духхьал цунах дукхаг1а б1аргтоха. Цхьайолча хана барин мелла ч1оаг1а эг1азваха вале а из юхе хилча сабаре а соца безаме къамаьл деш а хулар. Тешаргвий хьо, сударь; курьераш, фельдъегараш цунца къамаьл деш ах сахьат доаккхар. Деррига ц1а цо леладеш дар: лостам бора, кийчде дезар кийчдора, деррига де кхоайора. Х1аьта со-м, къаьна 1овдал, цунах г1адваха доаккхал деш ма варий; сай Дуня ца езаш вар со, сай берах доаккхал ца деш вар со; яха моттиг йоацаш яр из? Яцар, водар Даьла кхелаг1а хул; хила дег1ар хиланза дисац". Т1аккха ц1енна ювца волавелар из ший г1айг1а. Кхо шу хьалха цкъа 1ай сайрийна, станцега хьожашвар кердача книжка т1а таькаш дехкаш воаллача хана, йо1 пена т1ехьашка шийна коч тегаш яьллай, тройка хьакхаьчай, черкесски кий а туллаш, т1емахочун шинель а ювхаш, палчакх а хьерчаш саг ц1аг1а хьачуваьннав, говраш еза шийна, аьнна. Еррига говраш д1аяха хиннай. Из д1ааьлча наькъахо г1ар е волавеннав, турах кулгаш а детташ; бакъда цу тайпара сурташ довзаш йола Дуня пен т1ехьашкара хьаара а яьнна наькъахочунга безаме йист хиннай хаттар а деш: х1ама даа безам болаш вий хьо, аьнна? Дуня хьагучаяларо масса хана санна де доаг1ар хьадаьд. Хьаьша эг1азвахар а д1адаьннад: - говраш ц1аяхккалца хьежа а раьза хиннав из, шийна пхьера даа х1ама а дийхад цо. Т1оадаяь йола яьнна кий 1о а яьккха, палчакх а хьаяьста, шинель а 1ояьккха къона хоза дег1 дола, 1аьржа мекхилгаш дола хьаьша гусар хьачуваьннав. Станцега хьожашволчоа юххе 1охайнав из, безаме къамаьл де волавеннав цунца а цун йо1аца а. Пхьер хьаоттадаьд. Цу юкъа говраш а хьаяьхкай, х1аьта станцега хьожачо аьннад говраш са а ца ло1ийташ хьаьший кибитках д1айожа; бакъда ер ц1аг1а юхахьачуваьлча з1амига саг кхетамча а воацаш г1анда т1а вижа ул
лаш б1аргавайнав укханна: из цамогаш хиннав, корта лазабаьнна хиннав, д1аваха могаргдолаш хиннавац… Фу дергда! Станцега хьожачо ший маьнгий цунна д1абеннаб, х1аьта де дезар дар, нагахьа санна цамогаш хиннар дикаг1а ца хуле, шоллаг1ча дийнахьа 1уйрийна С

***


- кера лор воалаве саг вохийталга.
Шоллаг1ча дийнахьа гусар халаг1а хиннав. Цун саг говра т1а а хайна городе лор воалаве вахав. Дуняс цун кертах йовлакх хьоарчадаьд чхьаг1ара къанзала доша а даь, цун маьнгена юххе 1охайнай ше тегаш йола х1ама бе а елла. Станцега хьежашвар юхе волча хана цамогаш вар ах1 яхаш хиннав, в1алла йист хулаш а воацаш, х1аьта а ши пела кофе а меннад, ах1 а яхаш шийна даа х1ама а хьадийхад. Дуня цунна юхера д1айоалаш хиннаяц. Минут массаза яла мала хий дийхад цо, х1аьта Дуняс д1атийннай цунна ше кийчдаь лимонад чудола кружка. Цамогаш волчо бордаш доша а деш ше кружка юхад1акховдаеш цунна баркал оалаш санна ший мелденнача кулгаца то1адеш хиннад Дуняй кулг. Делкъа ханна хьакхаьчав лор. Из хьежав цамогаш волчун пха мишта бетталу, немций меттала цунца къамаьл даьд, эрсий меттала аьннад сатийна хила веза, х1аьта ши ди даьлча наькъа ваха могаргдолаш тоа а лургва. Гусара цунна шийга хьажарах деннад ши тумеи пхи соми, шийца делкъига х1ама даа а хьийхав из; лор раьза хиннав; шинне а ч1оаг1а чам болаш х1ама диад, чхьаг1ара шуша а меннай, в1ашаг1къаьстаб в1аши ч1оаг1а раьза болаш.
Цхьаькха ди чакхдаьннад, х1аьта гусар бокъонца тоавеннав. Из ч1оаг1а г1адваха хиннав, к1аьд ца луш бегаш баьб Дуняйца а станцега хьожачунца а; шокарца иллеш даьхад, хьаухача нахаца къамаьлаш даьд, цар наькъа лелара тешалаш д1аяздаьд почтови книжка т1а, дика дог долча станцега хьожачоа везавеннав из, кхыметтел кхоалаг1ча дийнахьа из д1аваха тохавелча станцега хьожачоа новкъа хиннад ший безамеча хьаьшацара къаста. К1иранди хиннад из. Дуня делкъига х1ама даийта кийчлуш хиннай. Гусара кибитка хьайоалаяьй. Цо 1одика йийцай станцега хьожачунца, хоза камаьрша цунна кара а кхайдав шийна г1улакх дарахи т1аэцарахи; 1одика йийцай Дуняца а юрта йисте даг1а киназ долча кхаччалца из д1айига раьза а хиннав. Фу дича бакъахьа да ца ховш лаьттай Дуня… "Сенах кхер хьо? - аьннад цунга дас, - борз мичай из, хьо цо юарг а яц: д1аг1о киназ долча кхаччалца". Дуня гусара юххе кибитка т1а д1ат1ахайнай, г1улакхдешвар а хьат1акхоссавеннав хьалхашка доаллача г1анда т1а, ямщика шок техай, говраш д1алийлхай. Мисканг станцега хьожашвар кхеташ хиннавац ше мишта пурам делар ший Дуняна гусараца цхьана д1аяха, мишта кертачу дера шийна из 1овдала х1ама, фу хиннадар ший хьаькъала. Ах сахьат а далале дог 1увда доладеннад цун, корзаг1ваьнна хиннав из, кхы сатоха ца могаш вахав из ламаз де обедне. Киназ долча д1акхаьчача цунна б1аргабайнаб нах д1абохаш латташ, бакъда Дуня йолаш хиннаяц ковна чухьнахьа а паперте а. Сихха д1ачувахав из киназачу:мозг1ар алтарачура аравоаг1аш хиннав; дьячок к1ерамаш д1адоадеш ваьллав, ши йоккха саг саьнчу х1анз а ламаз деш баьхкаб; цхьабакъда Дуня киназачу йолаш хиннаяц. Мисканга дас халла хаьттад дьячкага хиннайи из ламаз деча, аьнна. Дьячка жон деннад хиннаяц, аьнна. Станцега хьожашвар чувахав дийна а венна а воацаш. Дог доахилга долаш цхьа х1ама диса хиннадац цун: къонача кертачу дукха хьаькъал ца хиларах ший крестни нана яьхача вокх станце кхаччалца д1аяха хила тарлу из аьнна лаьрх1ад цо.Ч1оаг1а сагота волаш хьийжав из уж д1абаха тройка юхакхачарга. Ямщик юхакхоачаш хиннавац. Юххера а саррахьа цхьаь ц1акхаьчав из мен на веха а волаш, во кхаа а бахьаш: "Дуня цу станцера гусараца д1ахо яхай", аьнна.
Ший ираз довр лоалуш хиннавац воккха саг: из вежав хьалха оапаш бийца з1амига саг вижа иллача метта. .Х1анз станцега хьожар кхетадеш хиннав, дерригача х1амай уйла а еш, цамогаш ва яхаш цо лелаяьр х1илла йолга. Мисканг хала цамогаш хиннав; из д1авигав С+++ цунна метта балха ханна кхывар а оттаваь. Гусар волча вена хинна лор хиннав цунна дарба даьр а. Станцега хьожашвар тешаваьв цо з1амига саг могаш хинна хиларах а во уйлаш йолаш из "шийна хийтталга ше дегабуам беш хинна хиларах а, цхьабакъда из хьоаде лоарх1аваьвац ше цун нуврацарча шодах кхераш. Бакълувш вар немец е шийна цхьа х1ама хов алийта доккхий хабараш из дувцаш ва хайнадац, бакъда мисканга цамогаш волчоа башха сатем-м баьбац цо. Цхьабакъда лазарах тоавелча С*** почтмейстрагара шин бетта отпуск а йийха, ше дагалаьцар д1а а ца хойташ, г1аш ший йо1а т1ехьавахав станцега хьожашвар. Наькьа лелара тешалах хайнад цунна ротмистр Минский Смоленскера Петербурге водаш хинналга. Из д1авигача ямщика дийцад укханна наькъа мел йодача хана Дуня елхаш хинналга, ше раьза йолаш йода аьнна хеталуш хиннаяле а. "Мича хов, - уйла еш хиннав станцега хьожашвар, - тувлабенна сай жий ц1енах тохаргба-кх аз ,яхаш". Из уйла йолаш Петербурге кхаьчав из, Измайловски полке сецав, отставкерча хьалха шийца эскаре г1улакх деш хиннача унтер-эпсара ц1аг1а, х1аьта йо1 лаха а волавеннав. Кастта хайнад цунна ротмистр Минский Петербурге Демутови трактире вахаш волга. Станцега хьожашволчо лаьрх1ад из волча духхьал чуваха, аьнна,
Геттара 1уйрийна цунна на1арга а ваха фусамдаьга д1ахайта аьннад цо къаьна салте из б1аргаго безам болаш ва, аьле. Т1емахочун лакея, кепачу а елла икк ц1енъеш воаллаше а аьннад барин вижа а улл, х1аьта цхьайтта сахьат даллалца саг т1аэцаш а вац. Станцега хьожашвар д1авахав, т1аккха аьннача хана юхавенав. Минский халат а т1адийха, ц1е скуфье а туллаш ше духьала венав цунна. "Фу эш хьона, воше?"- аьннад цо цунга. Воккхача сага дог эг1аздаха тохаденнад, б1аргашка хий эттад, х1аьта халла мара мотт корчабе а ца могаш аьннад цо: "Хьа сийлале! Цхьа Даьла. къахетам бе сох!.." Минский цунна сихха б1ара а хьежа корзаг1ваьннав, цун кулг хьа а лаьца из" кабинетача д1ачувигав, шийна т1ехьа ни1 т1а а къовлаш . "Хьа сийлале1 -ц1аькха йистхиннав воккха саг, - ворда т1ара 1одежа х1ама дайна д1адаьнна да; са мисканг Дуня мукъаг1а хьая са. Хьайна ловзаяь ма ваьннавий хьо; ма йоае из бахьан доацаш". - "Даь даьнна х1ама юхадерзалургдац,- аьннад з1амигача саго ч1оагг1а корзаг1ваьнна а волаш,- хьона хьалхашка бехке ва со, хьогара бехказло еха кийча а ва со; бакъда хьона ма мотталда, аз Дуня ютаргья аьнна; из ираз долаш хургья хьона, аз ц1ена дош лу хьона. Сенна еза хьона из? Цунна со дукха ма везий; шийга хьалха хинна хьал диц ма деннадий цунна. Хьона а цунна а - шоана шиннена а дицлургдац хиннар". Цул т1ехьаг1а цун пхьешачу цхьа х1ама д1ачу а то1аяь, цо ни1 хьайийллай, х1аьта станцега хьожашвар ше мишта ваьннав а ца ховш улица т1а ваьннав.
Дукха лаьттав из латтачара меттахьа ца воалаш, юххера а б1аргаяйнай ший пхьешача йоалла каьхатий гурмат; цо из хьаяьккхай, хьайоаржаяьй массехк пхиъи итти сомий хьерчаяь ассигнацеш. Юха а б1аргашка хий эттад, эг1азвахача сага хий! Гурмат яь каьхаташ хьоарчадад цо, т1аккха уж лаьтта 1окхайсад, кога к1оажув то1абаь 1ото1адаьд, т1аккха д1ахо вахав... Массехк г1а т1ехьашкахьа венав, сецав, уйла яьй... юхавенав... бакъда ассигнацеш д1аяьнна хиннай. Хоза кийчвенна з1амига саг из б1арга а вайна , извозчика д1ат1аведдав, сихха д1ат1а а хайна йист хиннав: "Д1алалла!" Станцега хьожашвар цунна т1ехьаведдавац . Цо лаьрх1ад ший станце ц1аваха, цхьабакъда хьалхаг1а цун безам хиннаб цкъа мукъа ший Дунях б1арг тоха. Цудухьа ши ди даьлча юхавенав из Минский волча; цхьабакъда т1емахочун лакейс ц1имхара б1ара а хьежа аьннад цунга барина цхьаккха саг т1аэцац, накха д1атетта ийчу хьачуваьнначул т1ехьаг1а из ара а ваьккха ни1 т1атехай цо. Станцега хьожашвар лаьтта, лаьтта д1авахав.
Цу дийнахьа саррахьа ламазе а хинна Литейни улицаг1а воаг1аш хиннав из. Цу ханна цунна юххе г1олла т1ехъиккхай кийчъяь дрожкаш, х1аьта станцега хьожачоа вайзав Минский. Дрожкаш сайцай кхо этаж йолча ц1енна хьалхашка, на1ара юххе, х1аьта гусар т1ера 1о а ваьнна ийча д1ат1аиккхав. Цхьа дика аьттув бола уйла кертачу ессай станцега хьежачоа. Из юха а вийрза, кучераца хьанийс а венна: "Хьанай ер говр,воше? - хаьттад цо, - Минске-м яц ер?" - "Бокъонца бакъда,- жоп денкнад кучера. - хьона фу деза?" - "Цхьа х1ама дар са: хьа барина т1адилладар сона цун Дуня йолча яздаь каьхат д1адахьа, аьнна, х1аьта со вицвеннавар, Дуня мичахьа ях". - "Укхаза ях-кх шоллаг1ча этажа т1а. Т1ехьадисад хьа каьхат, воше; х1анз-м из ше ва из йолча", - х1анз эшаш дац из, аьннад станцега хьожачо, кер к1алт1а а боалаш, - баркал хьона сона хьехар дарах, со сай г1улакхага хьожаргва". Из а аьнна лаг1аш т1а г1олла ураг1а вахав из.
Ни1 къайла хиннай; цо гургал техаб, массехк секунд яьннай ер хьежаш латташ. Доаг1а тата даьд, ни1 хьайийлай. "Укхаза 1еш йий Авдотья Самсоновна?"- хаьттад цо. "Укхаза я, - жоп деннад къонача служанка, - хьона сенна эш из?" Станцега хьожашвар юха жоп ца а луш залача д1ачуваьннав. "Д1ача ма г1о, д1ача ма г1о! - цунна д1ат1ехьа кхайкай служанка, - Авдотья Самсоновна йолча хьаьший ба". Бакъда станцега хьожашвар ла ца а дувг1аш д1ачувахав. Хьалхарча шин ц1аг1а баьде хиннай, кхоалаг1ча ц1аг1а лампа яьгай. Из хьайийла латтача на1ара д1ат1а а ваха сецав. Хоза кийчдаь латтача ц1аг1а Минский уйланга а ваха ваьг1ав. Дуня эггара моднег1а дола барзкъаш а дувхаш юкъ еттача г1анда г1овра т1а яьг1ай английски нувра т1а яг1а говрабаьрий санна. Хьесталуш б1арахьежаш хиннай из Минскена, цун 1аьржа к1озалаш ший къегача п1елгашта хьат1а а хьерчадеш. Миска станцега хьожашвар! Ц1аккха а ший йо1 хозахетаеннаяцар цунна; ший ло1аме а воацаш из хозахетар цунна. "Малав цига?" ~ хаьттад цо, корта хьал ца а айбеш. Из йист хулаш хиннавац. Кхы жоп ца а хеза, Дуняс корта хьалъайбаьб... т1аккха ц1ог1а а иккха к1увса т1а 1окхийттай. Кхеравенна Минский т1акхийттав из хьалг1оттае, х1аьта ц1аьхха на1арга латтача станцега хьожашволчох б1арг а кхийтта, Дуня йита а йита эг1азваха а волаш цунна д1ат1авахав из. "Фуд хьона дезар? - аьннад цо цергаш в1ашаг1а а хьекхаеш, - массанахьа сона т1ехьа тебаш х1ана лел хьо г1аьрахо санна? е со ве г1ерт хьо? Д1авала б1аргагучара!" - фоартага г1олла ч1оагг1а хьа а лаьца лаг1а т1а д1ааракхессав цо из.
Воккха саг ший квартире чувенав. Доттаг1чо хьехар даьд цунна ладкъа, аьнна; бакъда станцега хьожачо уйла а яь, кулг а тесса юхавала лаьрх1ад. Ши ди даьлча Петербургера ший станци йолча юха ц1авахав из, х1аьта ший болх д1а а болабаьб. "Гой х1анз кхоалаг1а шу да, - чакхдаьккхад цо къамаьл, - Дуня йоацаш со ваха, цунах сона ховш цхьаккха х1ама доаца. Дийна я, е яц, Даьла воацачоа ховш х1ама дац. Фуннаг1а хила ма тарлой. Из хьалха йига а яц, из т1еххьара йига а яц юрта юкъе лелача саго 1ехаяь йо1, х1аьта лела а йий из аракхосс. Дукха ба уж Петербурге къона 1овдалаш,тахан атласаши бархаташи т1адувхаш хул, кхоана, д1ахьежача, кабаке чулаттача къеча нахаца улица ц1енъеш боахкаш хул. Цкъаза уйла кертача йосс, Дуня а укхаза йовр кхерам ба-кх, аьнна, безам беце а, г1айбат де дог доаг1а из елча а бакъахьа хеталу. .."
Иштта дар са хьаьшо, къаьнача станцега хьожачо, Дмитриева хозача балладе Терентыча санна г1овтала 1ерж хьекхаш дуккхаза б1аргех лега хий д1а а доахаш дийцар. Из хий дукхаг1ча даькъе ший къамаьл дешше а цо меннача пхи пела пунша хьалхьедеш дар; цхьабакъда мичча беса из хиннадале а са дог ч1оагг1а тохадалийтар цо. Цунцара д1акъаьстачул т1ехьаг1а дукха ха яьккхар аз къаьна станцега хьожашвар виц ца луш, дукха уйла йир аз миска Дуняй хьакъехьа а ...
Дукха ха йоаццаш *** яхача моттиге г1олла т1ехвоалаш сай хьаьша дагавехар сона; сона хайра из начальник хинна станци х1анз ц1енъенна д1аяьккхалга. Са хаттара: "Дийна вий къаьна станцега хьожаш хиннар?" - цхьаннена ханзар сона мегаргдолаш жоп дала. Сайна йовзача моттигашка ваха лаьрх1ар аз , мукъа йола говраш йожийта Н яхача юрта вахар со .
Из дар гурахьа. Сигале морхаша къайлаяьккха яр; шийла мух хьекхар чуийцача кхаш т1ара, х1аьта гаьнаш т1ара 1олега ц1еи 1ажаг1еи г1анаш а удадеш.
Юрта со д1акхаьчар малх чубузаш, х1аьта сецар почтови ц1алга юххе. (Отарча цхьан хана сона мисканга Дуняс барт баьккхача моттиге / хьаараяьлар тенна кхалсаг, х1аьта са хаттарашта цо жоп делар, къаьна станцега хьийжар венна цхьа шу да, ,цун ц1аг1а ваха хайнав пивовар, х1аьта ше пивовара сесаг а я, аьнна. Кхо хийтар сона пайда боацаш баь никъи дайна ворх1 соми. "Фу хинна велллар из?- хаьттар аз пивовара сесагага. "Дукха малар меларах", - жоп делар цо. "Мичахьа д1авеллав из?" - Юрта йисте еннача цун сесага юххе". "Цун каша долча со д1авугаргварий оаш?"- "XIана вугаргвац. Яй, Васька! тоъаргда хьона циск ловзаделга. Д1авигал барин кашамашка; д1ахьокхал укханга станцега хьожаш хинначун каша".
Из ма аьлла со волчахьа хьаведар тиша барзкъаш дувха кера а гоама а к1аьнк, цу саххьате со юрта йисте д1авигар цо,
- Вовзарий хьона веннар? - хаьттар аз цунга наькъа долхаш.
- Мишта вовзацар! 31акаш де 1омаваьвар со цо. Цкъаза (Дала гешт долда цунна/ кабакера хьавоаг1аш хулар из, х1аьта тхо цунна т1ехьадоалар: "Дади, дади! б1араш! аьле, х1аьта цо тхона б1араш эцар. Тхоца хулар из каст-каста.
- Арахьара баьхкарашта дагавохий из?
- Х1анз-м дукха бац арахьара баьхкараш; наггахьа заседатель чуотт. Цунна бала а бац байнарий. Аьхки енаяр цхьа барина, цо-м хеттар къаьнача станцега хьожаш хинначун хьакъехьа, цун каша т1а а яхар из.
- Фу барина яр из? - духт1авала лерх1аш хаьттар аз.
- Ч1оаг1а дика барина яр из, - жоп делар к1аьнка, - каретаца енаяр из ялх говр а ежа, кагий кхо к1аьнк а царна г1улакх ду кхалсаг а йолаш, 1аьржа к1азилг а долаш; къаьна станцега хьожаш хиннар веннав аьлча,из йийлхар, аьлар цо: "Сатийна даг1алаш, со кашамашка яха юхаялцца". Из д1айига велар со. Х1аьта баринас аьлар: "Сайна бовз сона кашамашка бода никъ". Т1аккха сона делар цо дото пхи сом - из ч1оаг1а камаьрша барина яр!
Кашамашка д1акхаьчар тхо, яьсса моттиг яр, гонахьа карт а йоацаш, дахчан чурташ а даг1аш. Ц1аккха дайнадацар сона царел г1айг1анег1а кашамаш.
Ер да къаьнача станцега хьожаш хинначун каша, аьлар сога к1аьнка, ц1аста догамаш даь 1аьржа чурт даг1ача г1омара гувна т1а 1от1а а кхоссалуш.
- Барина а енаяр укхаза?- хаьттар аз.
- Енаяр, жоп делар Васькас, со гаьннара б1арахьежаш лаьттар цунна. Из укхаза 1о а йижа дуккха иллар. Т1ехьаг1а барина юрта юха чу а яха цига цо мозг1ар хьа а вийха цунна ахча а денна д1аяхар из, х1аьта сона а делар цо дото пхи сом - дика барина яр из!
Аз а делар к1аьнка пхи сом, х1аьта кхо а хетанзар цига ваха баь никъи айса доадаь ворх1 соми.

Эрсий метталара г1алг1ай меттала даьккхар ва журналист КОТИЕВ Султан-Гири

(Йистедоалар хургда)




СОВЕТЫ СПЕЦИАЛИСТА

Особенности уборки семенного картофеля

Уборка - одна из наиболее трудоемких операций при выращивании семенного картофеля. От своевременной и качественной уборки семенного картофеля во многом зависит не только его продуктивность, но и лежкость семенных клубней в период зимнего хранения.
Семенной картофель следует убирать за 14-16 дней до начала уборки товарных посевов.
Ранняя уборка рекомендуется для семенного картофеля, что способствует сохранению урожайных качеств семенных клубней.
В первичных питомниках элитного семеноводства картофель убирают через 13-15 дней после полного завершения периода цветения, обычно этот период совпадает с началом отмирания нижних листьев растений.
Перед удалением ботвы на семенных участках обязательно проводят визуальную оценку. Затем за две недели до уборки удаляют ботву. Предуборочное удаление ботвы значительно облегчает работу уборочной техники, ускоряет созревание клубней картофеля, что способствует сокращению механических повреждений при уборке, предупреждению поражения фитофторозом, улучшению качества семенного материала.
Ботву удаляют механическим и химическим способами. При удалении ботвы механическим способом используют косилку - измельчитель КИР-1,5, агрегатируемый с трактором МТЗ-80, который, убирая ботву, измельчает и разбрасывает ее по полю. Если на ботве обнаружены признаки фитофтороза, то используют машину КИР-1,5 Б с бункером для сбора скошенной ботвы. Ботву вывозят за пределы семенного участка и уничтожают. При уборке картофеля копателем высота среза ботвы на семенном участке не должна превышать 10 см. Недостаток механического способа в том, что во влажные годы оставшаяся часть ботвы дает вторичное отрастание, которое ведет к снижению урожая. Эффективен химический способ предуборочного удаления ботвы (десикация). Десикация ускоряет созревание клубней, способствует снижению поражения клубней болезнями, эффективна в борьбе с колорадским жуком. Для обработки ботвы при десикации используют раствор хлората магния в дозе 25-30 кг/га, обработку проводят опрыскивателями ОВТ-1В, ОПШ-15.
В годы с избыточным увлажнением эффективнее сочетать механический и химический способы.
Уборку следует проводить в сухую погоду и в короткие сроки.
На семенных участках, где размножаются ценные сорта, уборку проводят копателем с ручным подбором клубней в капроновые сетки.
Убранный семенной картофель перед закладкой на хранение тщательно просушивают и озеленяют.

Л. ДУДАРОВА, зав. лабораторией
семеноводства картофеля ИСХОС





Кто и кому звонит?

Особенности уборки семенного картофеля

Ингушская молодежь в последнее время нашла новый способ времяпрепровождения, используя для этой цели детище Белла, а теперь еще и более усовершенствованную модель - мобильный телефон. Еще никогда, наверное, этот древний аппарат так не "оживал" в человеческих руках. Так вот, молодежь то ли от безделья, то ли от непоседлевости, то ли от излишней склонности к общению столь часто стало прикладываться к телефонной трубке, что стали случаться целые жизненные перипетии. Вероятно, особо на это повлияло широкое распространение мобильных телефонов, некая телефономания.
Эта телефономания состоит не в том, чтобы просто звонить по телефону, а подтрунивать над своими сверстниками, разбивать сердца или же соединять их. Подобные виртуальные знакомства стали повседневными. Молодежь готова часы напролет общаться по телефону, находя новых знакомых. Происходит это обычно так: некий затейник набирает номер, совершенно ему не знакомый, или полученный от знакомого, называется вымышленным именем, ну и начинает пудрить другому мозги, подкупая некоторых доверчивых людей. Некоторые воспринимают все всерьез, но другие, конечно, распознают злостного насмешника. Так или иначе все тайное когда-нибудь становится явным.
Но все может происходить и по-другому. Случайное знакомство может воплотиться во что-нибудь серьезное.
Написать все это меня подвиг один случай, весьма меня поразивший. По инициативе одной девушки произошло подобное вертуальное знакомство, она тоже решила подтрунить над одним молодым человеком. Так вот, эти молодые люди говорили по телефону 7 часов кряду, беспрерывно. Никто из них вначале и не думал посвятить этому общению и половины этого времени. Вследствии каждый обнаружил интересного собеседника и никто не оказался обсмеян или обижен и вполне возможно, что это вертуальное знакомство перерастет в реальное.
Да, в наше время кажется удивительным, что телефонный разговор длится 7 часов. Да нет, не то, чтобы эти молодые люди потерянные бездельники, но, видимо, мир еще не опустел от романтиков.
Но наряду с этим хочу пожелать нашей молодежи более занимательных и полезных способов времяпрепровождения, чтобы телефонная трубка не заменяла все-таки живое человеческое общение. А намечаемым жертвам телефонных насмешников советую быть настороже
Зарема Д, студентка экономического факультета ИнгГУ





ОБЪЯВЛЕНИЯ

Утерянный диплом Назрановского аграрного техникума рег. № 8041 СБ - 3376942 выданный 06.05.2004 года на имя Мархиева Тамерлана Висин-Гиреевича считать недействительным.

Утерянный в 1993 г. Плиевской СШ №1 на имя Хамхоевой Пятимат Башировны, считать недействительным.



 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru