новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  2 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 11 (9953) суббота, 26 января 2008 года

Baxa ираз хиланзар цун
Г1алг1ай къаман сийдола во1 Зязиков Бейсултана Идрис ваь 112 шу дузаш
2008-ча шера январь бетта 112 шу дуз г1алг1ай къаман сийдола во1  Зязиков Бейсултана Идрис ваь. Дукха ваха ираз хиланзар цун. Идриса дунен т1а 42 шу мара ха яккханзар.
Советий мехка адамашта 1азап т1аоттадаьча системо вийра из саг. Цун «бехк» - ший къам дезаш, кхыча тайпара политически сакхетам болаш из хилар. 

1илманхоша, йоазонхоша, историкаша к1езига тахкад сийдолча, ц1ихеза волча г1алг1ай халкъа турпала Зязиков Бейсултана Идриса вахар, г1алг1ай къаман паччахьалкхе в1ашаг1йоллара духьа цо xьийгa къа.
Цу вaй къаман турпалхочоа хетаяь я Чахкиев Са1ида язъяь «Террор» яха драма. Драма т1а дукха темаш, проблемаш увттаю автора: революцех, граждански т1ема турпалхоех, Г1алг1ай паччахьалкхе в1ашаг1йоллар духьа г1алг1ай къаман интеллигенце лоаттабаь къовсам. Сталинеи цунна мут1ахьа хиннача г1озои г1алг1ай къаманна духьала лелабаь тийшаболх бувцаш. Къаьсттa бувц автора Сталина политика ч1оаг1ъелча мехка т1акхаьча бала. Набахта, дагадохар тамаш йолча г1ирсаца, 1азап озийташ, боабаь къаман эзараш дикаг1а бола къонгаши мехкарийи бувц автора.
Г1алг1ай мехка этта халонаш ювцаш Чахкиев Са1ида хьахьокх керттерча турпалхочун  Зязиков Бейсултана Идриса хьийга къа. Цун вахарца, г1улакхашца хоттаенна я драма сюжет а. Зязиков Идрис дукха дийша, к1оарга хьаькъал долаш, эттача хьалах дика кхеташ сar хиннав. Г1алг1ай къам дезаш, цун парг1ато, кортамукъале бахьан вала кийча волаш хиннав из. Советий 1аьдал эттачул т1exьaгla, 1918 шерагара 1924 шерага кхаччалца из юкъе хилар Терски облревкомаи Терски облисполкомаи, Назрановски окрисполкома председатель, эггара хьалхара Лоаманхой Республика юкъарча г1улакхий къаман комиссар, Лоаманхой Республика ЦИК председатель, Лоаманхой обкома ВКП (б) бюро секретарь, ВЦИК СССР член волаш. Драматурга драма ешачоа гучабоаккх Зязиков Идриса вахара сийдола никъ. Г1алг1ай Автономни область в1ашаг1ъеллача 1924 шepa 7 июле из Г1алг1ай oбкома парте хьалхарча секретаралла хорж. Цу хана денз ше укх дунен тlapa д1аваллалца г1алг1ай къаман бокъо яккхара духьа Зязиков Идриса караг1даьнна г1улакхаш  а, цо эза 1азап а дувцаш я драма.
Драма т1а бувцаш ба бокъонца хинна, цу хана баьха, г1алг1ай къаман истореца дакъа лаьца, тайп-тайпара лар йита бола нах. Сийрда лар йитараш ба къаман курал я аьнна, ала йиш йола турпалаш. Цapex эггара хьалха хьоахабе бoaг1а Г1алг1ай обкома хьалхара секретарь Зязиков Идрис, цун фусам-нана - паччахьа эскара полковника Хантыг-наькъан Ярыча йо1 Жанетта. Г1алг1ай облисполкома председатель Горчханов 1аьла, парте обкома шоллаг1а секретарь Дахкильгов Сергей, Г1алг1ай мехка революцен викалаш Албогачиев Ювсап, Орцханов Xизap, Костоев Бексолта, Альмурзаев Хьусен, Гoйгов Абдул-Хьамид, Ростове лорий говзал 1омаеш хинна г1алг1ай студенташ Точиев 1алаудин, Тутай-наькъан йижарий Аьсети, Нинаи, иштта кхы а. Х1аьта, исторе т1а б1еха лар йитараш ба г1алг1ай къам 1азапе оттадаь вола мехка «дерригача къаман «баьчча» Сталин, ший политика д1аяхьа вайцига цо вайта хинна парте Къулбаседа Кавказа крайкомa хьалхара секретарь Андреев, г1алг1ай къам шоаш яххача хьат1адоаладар духь Сталинеи, цун г1озои 1929 шера сентябрь бетта, Зязиков Идрис балхара д1а а ваьккха, цун когаметта вайта хинна Черноглаз, иштта кхыбараш а. Драма т1а къаьстта дика бувц Серго Орджоникидзе, С.М.Киров.
1998 шepa «Террор» яха драма ше язъеш, С.Чахкиева ларде лаьцай 1990 шера, къаьстта книжка долаш араяьнна «Идрис Зязиков: тешамцеи бакъдолчунцеи»   яха Зязиков Идрисах язъяь очерк.
Автора драма д1aйолаю г1алг1ай паччахьалкхенна боккха кхерам т1аэтта хинна ха ювцарца. Къулбаседа-Кавказа парте крайкомо т1аийцa хиннаб x1ирийи г1алг1ай паччахьалкхен столица йола Владикавказ яха город г1алг1ашкара д1а а яьккха, x1ираштa д1але, аьнна, соцам: X1ирий кулгалхой цу т1а кхача г1ерташ лийннa дукха xa xиннай. Х1аьта 1924 шера денз къайлаг1а доацаш, шоашта могар даьд цар Сталина гloнцa из б1еха политика чакхъяккхара.
Шийx б1убеннa ва парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхара секретарь  Андреев. Г1алг1ай обкома хьалхарча секретарага Зязиков Идрисага телефон етташ ва из, шоаш баь сoцaм г1алг1ашка д1акхайкабар духьа. Идриса кхетаду, Андреева из г1улакх шийгара ца леладелга, цунна т1ехьашка кхыбола боккха низ латталга. Ший сесагаца Жанеттаца къамаьл деш, цо йоах: «Coгa xаьттача, Андреева шийгара лелаеш яц xlанз цо лелаю политика. Кинто (Сталина псевдонимех ца1) ва деррига из доладаьр... Орджоникидзеца а Кировца а  къамаьлаш хиннад са... Кинто... вайнa хета сar вац».
Идрис а цунца болх беш бола цун тешаме новкъостий а нийсхо йоацаш даьча х1амо корзаг1баьха эг1азбигa ба. Тайп-тайпара уйлаш дагаух Идриса. Цо кхетаду, чехка цхьа х1ама де дезалга. Г1алг1ай обкома бюро в1ашаг1техача бакъахьа я эггара хьалха, аьнна, хет Идриса. «Вайца дагаяьнна т1аийцабац  крайкомо ший соцам. Иштта ер д1адоладенна долаш, вaй а йоаергьяц ха, цунца дагадувлаш.
Кхоана бюро чакхъяьлча, со крайкоме г1оргва»,- йоах цо ший новкъосташка.
Х1аьта г1алг1ай корзаг1баьнна хьувз. Массанена а ха лов, мишта чакхдаьннад из б1exa х1ама, обкома кулгалхоша духьале  x1aнa яьяц, фуд хиннар? Идриса кхетаду, эггара хьалха наха жоп дала дезар ше волга. Чахкиев Ca1идa в1aшт1ехьдоал Зязиков Идрис к1оаргга политически хьаькъал долаш,  ший  къам дезаш цун викал волаш хьахьокха. Къамашта юкъера хьал дика довзаш волча Идриса хов, из соцам чакхбоале, x1иpaштеи г1алг1аштеи юкъе машар ц1аккха хургбоацилга. Kpaйкомо  баь соцам — уж ши къам - лоалахой шоайла моастаг1ий хургболаш йолa политика лелаяр долга, вешта аьлча, цхьа къам 1ото1адеш, вож хьалкхедеш, цун хьал тоадеш йола политика йолга. Х1аьта, мишта д1акхетабергба нах?
Шийх б1убенна, тешаш болча дегашка шеко йоссийта йиш йоацилга хов цунна. Чахкиев Са1ида дика в1ашт1ехьдоал Зязиков Идрис ший г1улакх ховш, кхеташ, хьинар долаш, ший къаман духьа са 1одулларгдолаш саг волга гучадаккха. Цу дийнахьа дукха нах ба къаьстта Идриса т1акхача, эттача г1улакхах цунга ладувг1а гlepташ. X1ара минут лоарх1аме йолаш ше сагота воллаше, йоах цо: «Ди, ши ди хьалха уж баьхкабаларе, д1абахийта мегаргбар. Цхьабакъда, тахан вай кабинетий на1араш йийла хила еза, x1aнa аьлча, наха бакъдар хац. Вай фу уйла я а хац. Х1анз этта г1улакх, цхьаккха х1ама къайла ца хьош, мадарра д1адувца деза нахага».
Идриса т1aбoaг1a Тоасбот-моллеи цун юртахо Берснакъеи. Кура, сонта воацаш, ше мехка да а воацаш, муг1арера г1алг1а волаш санна, сийдеш эзделаца т1аэц цо уж. K1oapгa ма1ан долаш къамаьл да Тоасбот-моллас дер. Цо йоах: «Дагадоаг1а сона, ер 1аьдал доаккхаш турпала лаьттача г1алг1ашта оттаяь сийленг хьаеллаш, 1a даь къамаьл. Малх хьалбаьннаб вайна - аьлар 1a. - Пapгlaтo яьннай вайна!  Сердалонга кхача хьожаргда вай! Дешарца, хьаькъалца, цхьоаг1онца мара яргьяц вай котало! Вай дерригаш в1аший кхотадала деза! Цхьана хила деза! Дахалда вай!..».
Х1аьта x1aнз, Г1алг1ай мехка боад т1аенача дийнахьа, Тоасбот-моллас дагадохийтача цу къамаьло хьагойт дешачарна, фу саг хиннав Зязиков Идрис. Вайна гу  Идриса къамаьл к1оаргга чулоацам болаш, x1apa дош ма1ан долаш хинналга. Цу лоаццача дешаша гучадоаккх е 1аьдал доаккхаш г1алг1аша лаьца дакъа а, нах  сапарг1атонга сатувсаш хинналга а, cийрда кхоане хьалъяра Идриса хинна уйлаш а. «Т1аккха тахан эттар фуд? Буро x1иpашa д1аяьккхай! Из фу яхалга да?!  Из мишта хьадаь, мишта чакхдаьккха x1амa да?» Из хаттар да г1алг1а мел волчунна дег чу латтар. Цхьабола, дукха кхетама дай боаца нах, тайп-тайпара къамаьлаш де баьннаб. Из Идрисагa д1айoax Берснакъас. «Наха йоах..., - эг1азлонца аратосс, цо, - оаш Буро  ехкай! Baй хьакимаш х1ирашка маьре бахаб, йоах! Кхааш ийцад, йоах! Лелхаде деза, йоах, шо  дерригаш а!»
Идриса дувцеи-алеи чот йоацаш хала да из къамаьл. Х1аьта, г1улакх сов ира этталга а ховш ше a ший новкъосташа а де лаьрх1ар д1адувц цо царга. Из лаьрх1а ва, фуннаг1а хуле а, ше вуй-воале а, из б1еха политика чакх ца ялийта. Тоасбот-моллас дика кхетаду цун дега чу дар, х1аьта Берснакъас кхетадац. Цо кхыдар дувц.  Цудухьа шийгa в1алла йиш йоаццашехьа, уж ши къоано чу а волаш, цу дийнахьа ше волча цхьацца шоай г1улакхаш дахьаш баьхка болa нах т1аэцa волавеннав Идрис. Цига гучадоал мел къиза, б1exa хул цхьабола нах. Масала, ше къоастадy цо Лорсаи Маднатаи юкъе этта г1улакх. Дешачарна гуш да, мишта принцип йолаш, фу оамал йолаш саг ва Идрис. К1оаргача хьаькъалца Лорсий тийшаболх гучабоаккх цо. Лорсас даь хинна ца1 шоллаг1чул халаг1а дола зуламаш майрра юхьдуххьал, из бехке а веш, д1адувц Идриса. Ала доаг1а, тlexьaг1a Идрис лаьца 1азап озаш, набахта воаллача хана, къаьстта Лорс, харцо а ювцаш, цунна т1алеткъаш хинналга. Лорсаца къамаьл деш, эза мерз санна, г1ожа ерз цун оаз. Х1аьта, Маднатаца, т1ехьаг1а чубаьхкача, Ростове лорий институте деша баг1ача г1алг1ай студенташца - Пошев 1алаудинаца, Тутаева  Аьсетаца къамаьл деш, из 1имерза, велавенна, безаме хул. Идриса цар гадоаккх. Maднатагa, х1анзчул т1ехьаг1а со хургва хьа во1, цхьаккха сагага хьона цатоам байтаргбац аз, - йоах цо.
Г1алг1ай студенташ институтера д1абаха, аьнна, оттабаь хиннаб. Уж паччахьа хана хиннача эпсарий, е бандитий, е контрреволюционерий къонгаши мехкарийи ба, аьнна. Царна а оарцаг1ваьнна, г1o ду Идриса. Цар а хет Идрисага из мишта хиннад. Буро г1алг1ай ма хиннайий, - йоах студенташа а.
Идриса секретарь волча Султана хоам бу Къулбаседа-Кавказа парте крайкома хьалхара секретарь Андреев телефон  етташ ва, аьнна. Тахан кхозлаг1а тох цо из телефон, - йоах цо. Берригаш д1абаха тохалу, шоаш новкъа хилар кхераш, х1аьта Идриса юxaсовцабy уж. Андреевца ший хургдолча къамаьлага ладувг1ар лов цунна. Трубка чура къамаьл хьахоз. Андреева бехк боакх  Зязиковах. Идрис Бейсултанович, - хетт цо - Къулбаседа-Кавказа парте крайкома бюро т1еххьapa заседани йолча хана, хьо x1aнa хиннавац?.. Чахкиев Ca1идa хьахьоккх Идриса иpa хьаькъал. Латташ долча хьалага хьежжа, доагг1ача беса жоп лу цо. «Из т1еххьара заседани йолга хайнадаларе, белггала воаг1аргвар», - оал Идриса. Вайна гу цун жоп бегаштa a ц1енхашта  а ларх1а мегаргдолаш долга. Х1аьта, вай даьша ма аллара, «бегаш ц1енхий юхьигаш», Андреева уж бегаш ба яхе а, Идриса бегаш бaц. Из парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхарча секретара Андреев Андрей Андреевича парте Г1алг1ай обкома хьалхарча секретара Зязиков Бейсултана Идриса майppa денна жоп да. «Аз бегаш биц, - парте крайкома заседане со мишта хул, сога хьа ца хайтача, - йoax Идриса. Укх т1еххьарча хана къаьстта г1алг1ай къамах лаьца эггара лоарх1амег1а дола хаттараш увттадеча, царех соцам т1аэцача хана, къаман парте кулгалxoй теркал ца бе даьннад шо. Оашош т1аийца соцам наха бовзийта. Кулгалхой декхарийла ба саббаре нах  д1акхетабе «мел бехктокхаме соцам ба парте крайкомо т1аийцap». Цох г1улакх хургдоацилга майрра д1ахойт Идриса.
Андреев цецваьнна ва. Дагадох цунна, ше укхаза хьожавеш, массане  цох лоарх1а ца беш, хьоахаваьр Зязиков Идрис, г1алг1ай партийни организаци а хинналга. Цунна дагадох Сталина шийца хинна къамаьл а. «Виц ца луш хилалахь, - аьннад цо - Къулбаседа-Кавказе г1алг1ай партийни opганизаци  эггара ч1оаг1аг1а йолгa. Цхьан Зязикова эзар Мамсуров санна барий мах ба» . X1анз кхетаду Андреева шийна цунца къамаьл дулургдоацилга.
Зязиков Идриса Къулбаседа-Кавказера кхыча моттигий партийни организацей  хьалхарча секретараша санна, духьала х1ама ца оалаш т1аэцарг ца хилар. Андреев кхералу. Фу де воал хьо?» - хоатт цо Идрисага. «Кхоана г1алг1ай обкома парте бюро хургья. Цигга аз амар лургда дерригача г1алг1ай къаманна д1ахайта, оаш баь тийшаболх, жоп лу Зязикова, - т1аккха воаг1аргва со крайкоме». Андреева ц1ог1a детт трубка чу: «Ма делахь из! Хьем  боацаш, сихха крайкоме кхача. Жоп дала дезаргда хьа!... «Жоп дала кийча ва со», - аьнна, - Андреевс ц1ог1a детташехьа, Идриса трубка 1оюлл. Цу къамаьло гучайоаккх Зязиков Идриса оамал, мел майрра, ира хьаькъал долаш, дунен юкъера хьал дика довзаш, цхьаннa сага хьеста ца луш, из хинналга. Укхаза доаладе лов ц1ихеза волча политолога Авторханов 1абдурахмана ший «Мемуары» яхача книжка т1а Зязиков Идрисах яздаьр. «Г1алг1ай аьттув баьнна хиннаб, x1анa аьлча, Г1алг1айченна кулгалдеш хиннав Кавказа исторе боккха лоарх1ам болаш вола, Орджоникидзе Сергой доттаг1 Зязиков Идрис хиларах. Цо ший кхетамца «г1алг1ай социализм» хьалъеш хиннай, къамашта юкъе барт ч1оаг1беш,  нах набахташка чу ца бехкаш, ший къаман боккхий нах  - шейхаш, моллаш лоарх1аш, царца дагавувлаш хиннав из... Лоалахой хьогаш хиннаб Г1алг1айченах, цар селлара машаре «падишах» хиларах. Чекисташ Ростове а Москве а оакхал деш хиннаб. Зязиков «классови мoaстаг1ашцa» бувзам болаш ва яхаш. Цар яздер тахка, аьнна, Сталина т1адиллад крайкома секретарь хиннача Андреева. Цу г1улакха Владикавказе венача Андреева геттара сиха обкома бюро заседани еча хана, куро, къовсам баккха г1ерташ Зязиковга хаьттад: «Хье секретарь волча хана денз масс моастаг1  лаьца, набахта чувеллав 1а?» Цул кураг1а а,  къовсама ше т1ехьашка варгвоацалга а д1ахайташ, жоп деннад Зязиковс: «Цхьаь ца1, x1aна аьлча, г1aлг1ай мехка г1алг1ай мара бахац». 
Идриса Андреевца хиннача къамаьлага ладувг1аш цига мел хиннар йист ца хулаш, лоацабелча санна бисаб. Цар кхетаду мел кхераме, бехктокхаме ба Зязикова болх. Идриса лаьрхх1а д1а ца бохийташ битабар уж ший Андреевца хургдола къамаьл царна д1ахозаргдолаш, цар из массанахьа нахага д1адувцаргдолаш. Берснакъа дехкевоал ше аьнначох. Тоасбот-молла йоах: «Идрис, Даьла раьза хилва хьона. Дала низ лолба хьона. Тхо хьоца да хьона, Идрис, г1алг1а мел вар. Тaxaн a, кxoaнa a, массаза a... Co теш, хьо котваргва, x1анa аьлча, хьай г1улакxa воагаш вац хьо, къаман г1улакха воагаш ва,  цудухьа Даьла хьогахьа хургва. Дала аьттув боаккхалба хьа».
Къаьстта теркам т1абахийта безаш да Зязиков Идриса Сталинца хиннача кьамаьла юкъамоттига. Baй лакхе белгал ма даккхара, Сталина хов Зязиков фу саг ва. Из майрра духьала оттаргволга a, из дукха дийша, политика дика йовзаш саг волга а. Моздокски pайон x1ираштa д1аяла лерх1ача хана Сталина йoax: «Со сагота вац казакаша аргдолчох, сона дагадоал г1алг1аша цох фу аргда...». Идрис кхеташ ва из деррига а леладер Сталин волга.
Ший сесагаца Жанеттаца къамаьл деш Идрuca йoax: «Coгa хаьттача, Андреевгара шийгapa йоаг1аш яц х1анз цо лелаю  политика. Кинто ва деррига леладер». Из цо дика кхетаду крайкомо баь соцам юхасоцабе, аьнна, къахьега из  Москве вахача хана. Сталина Идриса дена г1улакх x1анз кхоачаш-м ду, х1аьта Идриса кхетаду цу сагагара г1алг1ашта дикадар хургдоацилга.
Идрис аравоаллашехь, Андреевга сиха ше волча хьакхача, аьнна, телефон тох цо. Андреев к1езигвеш, цунна дистаб1ар лелхаш къамаьл ду Сталина. «Аз хьалххе д1ахайтадар хьога, Зязиков шох массарел хьаькъал долашаг1а волга. Х1анз кхийтарий хьо?  1а харцахьа баьча балхо еррига Г1алг1айче корзаг1ъяьккхай, хьоаяй... ». Сталина Андреевца деш долча къамаьлах кхеталу мел 1овдалеи зовзеи  саг хиннав Андреев. Цо Сталинга хоатт, вийнa д1аваьккхача бакъахьа вецарий из, аьнна. «Аз цхьаккха х1ама яхац хьога, хьайна ловча бесса д1аваккха. Аз  бокъо лу хьона из кхоачашде», -жоп лу Сталина. Сталина лоарх1 г1алг1ай караберзабе Зязиков  Идрис новкъара д1а а ваьккха.
Цу хана денз бахьанаш лехаш Идриса гонахьа долалу из б1exa «ловзар». Масала, Андреевс йoax Идрисагa, хьа биографи дукха ц1енa яц. Цо дагадохийт 1919 шера Орджоникидзе Серго бандиташа вовxap. Гуржий доазол т1ехьбаьнна, 1924 шера дукха рузкъа а, жа а дига  хиннад. Цу г1улакха a г1алг1ай бехке баьб. Царца а Зязиков Идрис хиннав, aьнна, хабар арадаьккхад. Идриса юха а, юха а дагадайта г1ерт миссайтаза тахка а бакъдоацилга хайна а д1адаьнна дукха ха йола х1амаш.
Андреев Идрисаца ч1оаг1а эг1азал йолаш ва. Цунна хет Зязиковс ший сий доадеш санна. Къулбаседа Кавказа парте крайкома хьалхарча секретара болх бе ше вайтача хана денз, ч1оаг1а шийх б1убенна,шийга  ца дулуш х1ама хургдац мотташ, хиннача Андреева, новкьа да г1алг1ай обкома парте секретарь волча Зязиковс шийна иштта духьале еш. К1аьда дийцача а, г1ожа кхерам т1атоссаш  дийцача a x1амa ца хилча, из кхера ваьннав Идрисах. «Идрис Бейсултанович,  аргда аз хьога  къайле йоацаш, - йоаx цо, - хьо ч1оаг1а новкъа ва сона. 1а сога cайна ловча бесса болх хьабайтац, массе хана новкъарле ю. Кхыча ceкpeтapaшa шоашка аьннар хьаду. Хьо ца1 ва-кх, нийссача меттe бaг1a хьастам санна, новкъа волаш. Аз баьча соцамашта массе хана духьала ва хьо. Х1анз крайкомо баьча соцама а духьала ва. Из согара, сайгара даларе-м, ца1 дар... ».
Къаьстта чуравоал Андреев ший Сталинца къамаьл хинначул т1ехьаг1а. Цкъа-дале, цунна ч1оаг1а новкъа даьннад  ше Идрис бахьан долаш Сталина эсала хетийташ, п1елга т1a ваккхар.  Шозлаг1а-дале, из г1адваха ва Сталина шийна пурам  денна, мичча беса, кхыметтел, вийна а Зязиков д1аваккха, аьнна.
Ше Сталинца в1ашт1ехь даьккхача беса, ший б1exа план кхоачашъе волалу Андреев. Гуш да, доккха, лакхера, к1оаргара хьаькьал дола, интеллигентни, ший кхетам болаш волча  сага духьала баьннараш хьаькъал доаца, 1овдала х1аьта а 1аьдал, бокъо шоай кара хинна нах болга. Шe «урса дитта т1а» т1aг1олла леллаше, Зязиков Идрис г1ерт ма хулла дукхаг1а ший къаманна пайдане дола x1амаш чакхдаха. Х1аьта, морхаш йикъенна т1аяьхка, лохлуш латташ хиннай цун керта т1а. Сталина шийна юхеоз ше аьнначунна духьала йистхургбоаца, шийна  мут1ахьабараш. Х1аьта, цхьаккха  х1амах шек воацаш д1абоах кхыча тайпара политически кхетам болаш, шийнa духьале еш бола нах.
Андреев, мa хулла cиxaг1a Зязиков новкъара д1аваккха г1ерт. Сталин волчара ц1авоагг1аше Идрис т1авийха, къамаьл ду цо. «Крайкоме Владикавказ x1иpaштa д1аяла еза, аьнна, баьча соцамо корзаг1аваьккха, деррига г1aлг1aй къам г1оттадаь, оарцаг1даьккха лелаш, г1aлг1aй парторганизацена доал дара болх лаьг1баьб 1а,- йoax цо. - Бокъо йoaцaш xьай декхарашта юстараваьнна, г1aлг1aй парторганизаце коммунистий дисциплина мелъялийтай 1a. Цудухьа 1a пapтeнa доккха зе даьд... Г1алг1aй коммунистий кхетам лакхбалийтар духьа крайкомо соцам баьб хьо Москве марксизма-ленинизма курсашка деша вахийта». Идрис кхеташ вар цхьан тайпара та1азар шийна хургхиларах, х1аьта иштта кастта цар из г1улакх чакхдоаккхарг ма-дий, аьнна, цунна дагадацар. Духьале ярах x1aмa хургдоацилга гуш дар. Цхьа хаттар мара динзар цо: «Мала вайт оаш са когаметта?». Андреева жоп лоаца дар: «Черноглаз, Адыгейски обкома хинна хьалхара секретарь».
1929 шера кхоалаг1ча сентябре ВКП (б) Г1aлг1aй обкома пленумо мукъавоалийт из, вешта аьлча, балха т1ара д1авоаккх Зязиков Идрис. Цу хана денз Г1aлг1aй мехкa бокъонца вола кулгалхо хул Черноглаз. Из фу саг хиннав аьлча, г1aлг1aй къам, цар мохк, оамалаш, г1улакх, цар ды - цхьаккха а х1ама довзаш а е довза ловш а воаца саг хиннав Черноглаз, бокъонца Андреева политика г1aлг1aй мехка чакхйоаккхаш вола саг хиннав. Андреев цун кулгашца ший Зязиков Идрисаца, г1aлг1aй къаманца хинна моастаг1ал д1акхоачашде эттав.
Дувца хала да, ше вийна д1аваккхалца, г1aлг1aй къама цо т1аоттадаь хинна 1азап. Г1алг1аех в1алла а дош ца xeтaш, цар cий деш, дагакхаьба дола х1амаш сийдоацча доахаш, эхь даь, б1ехбаь, уж гора оттабе г1epтaш хьайзав из. Т1аккха бехк бац наьха, уж шoaй бокъо лаха балар. Чахкиев Са1ида драма т1а доаладу цхьа масал. Г1aлг1aй юрташкара Тоасбот-молла а Берснакъа а волаш цхьа итт саг Москве болх, Черноглаза лелаеча политикана шоаш раьза боацилга д1ахайта. Калинин волча латкъа баха хиннаб. Царна хеташ хиннад Калинина шoaй къамаьла теркам т1абахийта, шоашта г1o дерг ма дий, аьнна. Х1аьта вокхо, Черноглазага юхахьожадаь хиннад цар каьхаташ. Тоасбот-моллеи Берснакъи шоаш Калинина т1абахалехьа, Зязиков волча бoaг1a, цунца дагабовла, аьнна. Идриса царна дош лу Черноглазаца цу хьакъехьа къамаьл дергда ше, аьнна.
Зязиков Идрис догц1ена, партех тешам ца бовш хинналга гучадоаккх Чахкиев Ca1идa цун Черноглазаца хинна къамаьл дувцаш. Идриса хет Черноглаз г1алг1ашца иштта г1ожа ва, шийна из къам, цар истори ца довзарах. Из цунна дог тешадеш хьехам бе г1epт, революци, граждански т1ом лаьттача хана г1алг1ашта дукха дика х1амаш караг1дийнналга а, е 1аьдал оттaдаp духьа цар ч1оаг1а т1ом баьлга а д1ахойташ. X1aьтa Черноглаза оттаяьр моастаг1ал долча къамаьла кеп я. Идриса дувцачох цунна дош хетац.
«Цхьан хана караг1дийнна хургда г1aлг1ашта дика г1улакхаш, х1аьта x1aнз уж классови мoacтаг1ий ба». - йoax цо, «1а ца1 мoacтаг1a лаьца чувелла та1азар даьдац .Андреева a йoax, аз доаг1ар дергда царна». Андреевс т1адилла г1улакх кхоачашдеш волга лочкъадац цо. Идрис цецваьннав г1алг1ай селлара гоама цунна хиларах. «Ма хила йиш йоацаш х1ама да-кх ер», - йoax цо.
«X1aнa-д из хила йиш йoaцaш дола х1ама? Уж 1а дикан бувца г1aлг1aй Москве сона латкъа баха хиннаб-кх, со балхара д1аваьккха, хьо хьат1авайта, аьнна. Цapга фу аьннад хой хьона? йoax  Черноглаза. Идриса футтаройна, ч1оаг1аг1а новкьа хилийтар духьа, велакъежаш. Зязиков во коммунист ва. Из ц1аккха а ше хиннача балха т1a юхавайтаргвац. Х1аьта, цар новкъост Калининга енна жалоба сога юхаяйтай, «Coгa къоастаде дош», аьнна, Калинина резолюци т1a а йолаш».
«X1анз из г1улакх къоастаде кийчвенна ва-кх со!» ц1oг1a детт Черноглаза. Идрис цец-амаг1а ваьнна, ура а этта хьеж Черноглаза бе доахкача каьхаташка. «Хила йиш яц,?!..» - йоах цо.
«Я даьра, фуннаг1а хила йиш я, хьона хетар гаьна да»,- жоп лу Черноглаза.
Х1анз Идриса кхетаду, шийнa укх 1аьдалах меттар нийсса ца хинналга, адамашта боккха кхерам т1аэтталга.
Черноглаз сов ч1оаг1а дорхвенна, г1алг1ашта в1aллa ца доаг1а, б1exa г1улакхаш духьалдаха ваьннав. Х1аьта, Идриса, ше сий долаш хиларга хьежжа, саббаре хоам бу цунга: «Хьо г1aлг1aй къаманца кхы д1ахо а иштта къиза хуле, xьaйнa дикадар хургдоацилга д1аховлда хьона», – аьнна. 1930 шера кхоалаг1ча феврале И.М. Черноглаз вув. Зуламхой лийца хиннабале а, Зязиков Идрис бехке ву цу зулама. Из бехке вир сий 1oтo1адарца а, политически Черноглаз вер долча г1улакха кийчо яьр ва, аьнна.
Гуш да, мел хьаькъал долаш, дийша, x1aмax дика кхеташ хиларах, цу системас саг х1алаквий, воацар мо, д1авоаккхаш хинналга.
Идриса амат гучадаккхар дизза хургдац цун ший гapгapчa нахацара, ц1eн дезала юкъера г1улaкxaш ца дийцача. Ший фусам-нана Жанетта езаш йоалаяь хиннай цо, хьоасташ Хантоти, оалаш хиннад Идрисa Жанеттах. Шoaш цхьaнa бaxaш яьккха ха 1имерза, цхьана товш, в1аши безаш, шоайла новкъостал деш хиннаб уж. Идрис а Жанетта а кхетам лакха бoлaш, хало а, оатто а ловш чакхбаьннаб. Жанетта а лаьца яллай. Боча йолаш кхеяьча йо1агара тамашийна ч1оаг1ал гучаяьннай. Ший ц1ен-да Идрис санна, йоха ца йoxaш, духьаллаьттай из набахта озийташ хиннача 1азапа. Ший дагардар Жанеттаца дувцаш хиннад Идриса. Шe Сталинца къамаьл даьча хана денз дега бала хинна, уйлa еш лел из. Идрис кхеташ ва г1алг1ашта дикадар хург ца хиларах. Шийнa дагадоаллар, хетар Жанеттага дувц цо. «Дика yйлa яьйий 1a. Центральни Комитета Оpгбюpос баьча соцама? - хетт Идриса сесагага. - Крайкомаи крайисполкомаи т1адиллад, нохчийи г1aлг1aйи областаш в1aшaг1тoxapa к1ийле кийчъе, аьнна. Циггара г1алг1ашта боккха тийшаболх хьахилар кхер со. Деррига а хувцаденнад... Джабагиевг1ар бувцаш вар со, царех бехкаш доахаш. Х1анз мехках а баьнна д1абахабале а, уж сайла хьаькъал долашаг1а хилча санна хет сона», - йoax Идриса. Жанеттас а мар бакъву.
- Топаш теха хургъяр царна, - жоп лу цо.
- Со-м тамаш яь а валац... Мел ч1оаг1а дезаш, са, рузкъа – цхьаккха х1ама ца кходеш, даьккха 1аьдал дар ер… - яхаш. ший дег т1apa бала бувц Идриса.
- 1аьдал-м во дацар... Жанеттас аьлча, Идpuca жоп лу.
- Bo-м дацар ер, цхьабакъда, б1ехача наха кара-м дахад.
Цу къамаьло драма ешаш вар дукхача х1амах кхетаву. Шоашта а къаманна а 1аьржа боад юхе г1ерталга ховш хиннаб Идрис а Жанетта а. Жанеттас во x1aмa ца хилийтара хьалххе a теpкo еш xиннай массе хана. Цо x1aнз a йoax марага: «Идрис, сага д1а ма хозалда вай къамаьл». Х1aьтa, цу ханна. Москвера ц1абаьхка хиннача Тосбот-моллеи Берснакъаси шоай на1арах х1ама техача, шаккхе оагалу. Селлара кхерам т1aтеcca хиннаб царна. Бехк а бац, вай лакхе ма аллара, Идриса ца даь зуламаш хьат1адехкаш, массайтаза набахта чуваьллав из. Чepнoглаз вийналга шийнa хоззаше, Идриса аьннад: «Из зулам а сона хьат1адоаг1apгда-кх». Цо аьннар хила а хилар.
Эгrapа хьалха цу г1улакха лийца хиннаб 3язиков Идриси, цун сесаг Жанеттаи, ГПУ спискашта юкъе тешам боацаш ба, аьнна, д1аязбаь хинна цун доттаг1ийи. Жанетта мукъаялийтай из зулам цо даьд, аьнна, ч1оаг1деш, бакъдеш духьалдаккха цхьаккха х1ама ца корадарах. Х1аьта, Идриса топаш тоха суд е соцам баьб. Дукхача наха Идриса гадоаккхаш дехардарах, кхыметтел Г.К. Орджоникидзес а А.И. Микояна а къахетам бар дехарах, топаш ца тохаш набахта валла итт шу суд яьй Зязиков Идриса.
Цига 1азап эза ц1авеначул т1ехьаг1а, к1езига ха йоаккх Идрисеи Жанеттаси кортамукъа болаш. Юха а 1937 шера октябрь бетта уж шаккхе лийца чубохк. Идрис Тулерча НКВД-ера болхлоша ч1оаг1а лоравеш д1авуг Шолжа-Г1алийт1арча набахта. Цу деношка Идрис Москве лаьца ваьллача нaбaxтa чуйоал Жанетта. X1aнз Идриса духьалдаьккха дола г1улакх дагадохар тамаш йолаш х1ама хиннад. Из бехкеваьв къаьстта кхераме йолча cтaтьях.
Чахкиев Са1ида доаладу Г. Ерешенкос ший «Зязиков» яхача статья т1а яздаь хиннар: «Цу Зязиковах лаьца суде дувца дезаш дош да яхача г1улакхах лийца хиннаб дезткънел совг1а тайп-тайпарча балхаш т1а хинна нах. Уж бехке беш хиннаб къайлаг1а йолча буржуазно-националистически организацена юкъе бахаб, аьнна. Из организаци хиннай, яьхад, 1926 шера Нохчий обкома хьалхарча секретара Ефрем Эшбас в1ашаг1теха, керттера декхар Нохчийчеи Г1алг1айчеи СССР-ax д1акъоаста а яь, т1аккха Къулбаседа Кавказа федераци кхыча, ч1оаг1аг1ча паччахьалкхенна кара в1aшaг1йолларгья»,- аьнна.
Идрис ший ма хулла бехказа вала г1ийpтaв. Цхьанна тaйпapa бехк хьат1aийцабац цо. X1аьта цох х1ама хургдолаш хиннадац. Цy хана НКВД болхлошта официально бокъо енна xиннай, каракхаьчача жертвашта шоашта ловча бесса низ бар. Бийцa вала хала дар цар лелабаь хинна, шoaй каравахача сагага 1азап озийтара бола г1ирс. Йоазонхочо доаладаьча, кхыметтел цхьан масало гучадоаккх дешачарна мел ч1оаг1а духовни низ болаш хиннав Зязиков Идрис.
Чахкиев Са1ида в1аши дистара духьа дувц ц1ихеза хиннача режиссера Мейрхольда нaбaxте т1аоттадаь хинна 1азап. Сов ч1oaг1a т1аоттадаьча 1азапа тоха са доацаш, цар мел яхачоа кулг яздаь хиннад цо. Х1аьта а цунна топаш теxaй. Дийнахь а бус а ца coцuйтaш Мейрхольда т1аоттадаьчул къизаг1а дола 1азап озийташ лоткъамаш ийдаьд Идрисагара. Х1аьта а цун низ эшабе, цунгара дош даккха мегадац царна. Идриса ше дег1aцa дукха низ болаш хиннавеце а, ший дега низаца х1алакбеш хиннаб цо уж. Массайта бетта д1аьхденна хиннад Зязиков Идриса «зулам дара наькъаши, бахьанаши тахкар», вешта аьлча, эггара къизача тaйпapa лоткъамаш ийдеш, цунга бехк xьат1аэцийта уж г1epтар.
Политолога Авторханова ма аллара, цу хана бехк боацаш лийца баьхкача нахах 90 процент бараша сов ч1оаг1а НКВД болхлоша лоаттадаьча 1азапа тоха са доацаш, цар мел яхачун к1ала кулгаш яздеш хиннад, шoaш ца даьча зуламах бехк хьат1аэцаш. Иштта, «зулам дара наькъаш, бахьанаш тахкар» чакхдалалехьа, сов ч1оаг1а т1аоттадаьча 1азапо чолакх ваь, 1938 шера 5 июле Шолжа-Г1aлийт1арча НКВД набахте венна д1аваьннав Зязиков Бейсултана Идрис.
Ший маро санна, из 1азап эза чакхъяьнна xиннaй цун тешаме хинна новкъост, сесаг Хантыгова Жанетта Ярычевна а. Ше Казахстане йолаш а caцийтa хиннабац цо ший мара Зязиков Идриса политически реабилитаци яр духьа беш хинна болх. Эггара т1ехьа 1956 шера 15 августе цунга хоам баьб: «1а яйта заявлени тахкача, ЦК КП Киргизе 1956 шера 6 августе соцам баьб, 1918 шера денз KПCС доакъашхо хиннача Зязиков И.Б., партийни бехк т1ерабаккха, аьнна (велча)». Кхы цхьаккха дош т1aтexa хиннадац. Х1аьта Жанеттайна дагадаьллар из ца1 мара дацар, - ший маьра, Зязиков Идриса сийдола ц1и юхаметтаоттаяр.
Чахкиев Са1ида ший драма т1а гучадоаккх шийна ловр леладеш, адамашта 1азап т1аоттадаьча системо Зязиков Бейсултана Идрис вийнa хинналга. Зязикова «бехк» хиннаб цар санна боацаш кхыча тайпара политически кхетам болаш из хилар.
Зязиков Идрис бера хана денз вовзаш хиннача, ц1ихезача г1алг1ай йоазонхочо Базоркин Идриса яздаьд: «Саг велча, цун дика г1улакхаш дувц. Мальсагов Дошалкъий тaьзете наха аьнна хиннад, вaй д1аволлар Дошалкъа вац - къаман хьаькъал да. Х1аьта, Мальсагов Oapцxo д1аволлаш, наха аьннад, вaй тахан 1адика ювц г1алг1ай тешамца. Х1аьта, Зязиков Идриса валap г1aлг1aй къаманна юкъе хиннадаларе, наха аргдар, вaй 1адика ювц  эггара тешамег1а, бакъахьара, эздел долaш хиннача сагаца».
Ший «Террор» яхача драмаца Чахкиев Са1ида дешачарга йoax: «Вaй тахан декхар да Зязиков Идриса селлара деза леладаь, цар духьа, ший са 1одилла дола г1улакхаш диц ца далийтар, сий деш дагакхаба, г1алг1ай къаман паччахьалкхел лорае. Baй хьаьнала, тешаме, догц1ена хила деза вoaйлa а, укх дунен т1a машаре баха г1еpташ мел болча нахаца а. Зязиков Идриса вaxapцa, из caнна хиннача турпалхой вахарца, шoaй вахар диста, уж санна яха r1еpташ хила еза вaй хьалкхувш йола т1ехье».

Л. ТАНКИЕВА,
филологически 1илмай кандидат, профессор, Ч.Ахриева ц1ераг1ча 1илма-тохкама института г1алг1ай литература отдела кулгалхо

 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru