новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 140(9515); суббота, 11 декабря 2004 года

Г1АЛГ1АЙ МЕТТАЛА КЕПАТОХ ДУХХЬАШХА

ИГОРА б1унах дола дош

(Д1ахододар.
Долалур №139)

Т1аккха сийлахь-воккхача Святослава
дожадир ший дошо дош,
б1аргий хишца в1аши ийна,
аьлар цо:
"О са бераш, Игори Всеволоди!
Хьалха доладеллар шо
Половецки лаьтта, товрашца низ а беш,
шоашта сийле леха.
Цхьабакъда, сийле яккханзар оаш
шоаш котдовларца,
сий даккханзар 1одахийтара
цар б1еха ц1ий.
Шун денал дола дегаш кхеллад, тувсаш,
ч1оаг1ача болатах,
майралца в1аши увш.
Фуд оаш х1анз т1аденар
са дото бийрзача керта?
Низ а болча,
в1аьхий а волча,
шортта б1ухой а болча
са веший Ярослава
деш хинна доал дац х1анз сона гуш,
шийца черниговски бояраш а,
воеводаш а,
татранаш а,
шельбираш а,
топчакаш а,
ревугаш а,
ольераш а болаш.
Цар-м, турсаш а доацаш,
иккий ларбакъаш чу дехкаш
леладеча урсашца,
ц1ог1анца эшаду б1унаш,
д1акхайкаеш шоай даьдаьй сийле.
Цхьабакъда, оаш аьлар:
"Д1агойтаргда вай воай къонахчал:
хьалха хинна сийле
хьайоаккхаргья вай воашта,
х1аьта хургйола сийле
д1аекъаргья воайла в1аши!"
Цецдувла доаг1ий, вежарий,
къоано къонваларах?
Лаьчо а, бедар хийцача,
гаьна доах оалхазараш, лелхадийя:
х1ама юхе дайтац ший б1ина.
Цхьабакъда, водар да-кх -
аьлаш бац-кха сона новкъостал деш:
во айттай ханаш.
Гой, ц1ог1арч да Римове детташ
половецки товрашта к1ала,
х1аьта Владимир ва узамаш деш,
човнаш яь дег1а.
Сагото а г1айг1а а кхаьчай
Глеба ви1ийга!"

Сийлахь-воккха аьла Всеволод!
В1ашт1ехьдаргдацар-хьог1 хьа,
дагахьа мукъаг1а, ткъам техха
хьа а вена гаьннара,
хьай даьдаьй 1арша доал де ха?
Хьо ма вий Эдал-хий
пескашца д1а-са доаржаде,
х1аьта Дон, тажашца хьа а ийдеш,
1омоссаде могаргдолаш!
Нагахь санна хьо укхаза валаре,
мицкхала-зирратал мах хургбацар
лай болча кхалнаьха,
кхы а к1езиг1а мах хургбар
лай болча ма1наьха.
Хьо ма вий берда т1а
т1ахехка могаш дийна гемакхаш -
Глеба денал дола къонгаш.



Хьо, майра, бирса Рюрик,
хьо а Давыд!
Шун б1ухой бацар уж,
дошо даьккха тажаш тухкаш,
ц1ийла кийрчараш?
Шун денал дола б1ухой бацар уж,
ца йовзача арен т1а,
ц1ийдеш тийсача товрашца
човнаш яь,
хьаг1аш санна ц1ог1а дийттараш?
Дошоча лийташ чу даха, новкъостий,
шоай когаш,
вайна даь укх ханара эхь духьа,
Эрсий лаьтта духьа,
Святослава г1орваьнна майрача
ви1ий Игора яь човнаш духьа
ч1ир лехара.

Галицкий Осмомысл Ярослав!
Лакха ваг1а хьо хьай
дошо т1атеха хьадаьча 1арша т1а,
хьаллаьца хьай аьшка б1унашца
Венгерски лоамаш,
паччахьа никъ бийхка,
Дунай-хи т1ара на1араш д1акъайла,
денал д1агойташ морхаш т1а г1олла,
доал деш Дунай-хи т1а кхаччалца.
Хьа кхерамаш д1адаржаш латт
лаьтташка г1олла,
Киева хьаелл 1а коана1араш,
хьай ц1ен дошоча 1арша т1ара
етт 1а лаьтташта дехьарча
салтанашта.
Д1атоха, хьа возал, Кончака,
сийдоацача лаьва,
Эрсий лаьтта духьа,
Святослава
г1орваьнна майрача
во1а Игора яь човнаш духьа!
Х1аьта хьо, майра, бирса Роман,
хьо а, Мстислав!
Майрача уйлано т1ахьех шун хьаькъал
котало яккхара.
Лаккха айлу хьо, уйла,
деналца котало яккхара,
михаца ловзаш доаг1а лаьча санна,
майрра оалхазар эшадара.
Болаш ма бий шун аьшка к1антий,
латински тажаш т1атухкаш.
Лаьтта оагадаллийтар цар,
дуккхача а мехкаша -
хиновас,
Литвас,
Ятвягаса,
Деремеласа,
половцаша а
1очудерзадир шоай гемакхаш,
х1аьта шоай кортош
1одехкар цар болата товрашта к1ала.
Цхьабакъда, о аьла Игорь,
д1аяйра маьлха сердал,
диканна дожадаьдац гаьно
шийна т1ера г1а:
Рось а Сула а яхача хиш т1ара г1алаш
в1аши йийкхар шоайла.
Цхьабакъда, Игора майра б1у
юха денбеча бац!
Дон кхайк хьога, аьла,
кхайк из аьлашка а,
котало яккхара т1ахьехаш.
Ольгова къонгаш, денал дола аьлаш
кхийра т1ем т1а кхача…

Ингвари Всеволоди,
Мстислава кхоккха во1и,
дац шо эсалча б1ена чура даьнна лаьчаш!
Коталонашка хьажжа дийкъанзар оаш
шоашка кхаьча лаьтташ!
Мичад-хьог1 шун дошо тажаш,
польски гемакхаш а
турсаш а?
Д1акъовла арен коана1араш
шоай ирача т1аьскашца
Эрсий лаьтта духьа,
Святослава г1орваьнна
майрача во1а
Игора яь човнаш духьа!

Сула а даг1ац х1анз
Переяславль яхача г1алагахьа,
ший дото талг1ешца ловзаш,
Двина а ушал хинна доаг1а
цу бирсача полочаношта,
сийдоацарий ц1ог1арч хозаш.
Алхха цхьан Изяслава, Васильковг1ар во1о
мара зов даккханзар, ира товраш детташ
литовски тажаш т1а,
ший даьдаь Всеслава сий 1ото1адир цо,
х1аьта ше баьде=ц1е бос болча
турсашта к1ала
ц1ийша яьккхача баьца т1а
вожавир шийна дуккхавезачунца
литовски товраша,
т1аккха вокхо аьлар:
"Аьла, хьа новкъостий
къайлабаьхар оалхазарий ткъамаша,
х1аьта ц1ий оакхараша д1амеллар,
мотт хьекхаш!

Воша Брячислав вацар укхаза,
Вацар Всеволод а - шоллаг1вар.
Иштта из ше цхьаь волаш
даьлар цун жовхьара са
майрача дег1а чура
дошо гизгаш чу г1олла.
Дижад наьха лер,
бижаб сакъердам,
1ехаш я городенски турбаш!

Ярослава еррига т1ехье,
Всеслава т1ехье а!
1очуоза шоай байракхаш,
бетташ чу дохка шоай аьча товраш,
х1ана аьлча, даьлар шо
шоай даьдаьй сийленах.
Шо ма дарий уж, шоайла в1аши къувсаш,
уж сий доаца йовсараш
Эрсий лаьтта,
Всеслава хьал-рузкъа
т1акъувда баьхараш.
Шоана юкъера къовсамаш бахьан долаш
къизал т1а ма ерий вайна
Половецки лаьттара!

Трояна ворх1лаг1ча б1аьшера
кхаж тессар Всеслава
ший хьамсарча йо1а.
Говзалца, говраш лургйолаш
барт ч1оаг1 а баь,
ди хаьхкка вахар из Киев-г1алий т1а,
гемакха бухь хьокхабалийтар цо
киевски дошоча 1аршах.
Хаьхкка вахар из цигара,
бирса аькха санна,
бийсан юккъе Белгородера,
сийнача боадонна юкъе хьулавенна,
даьккхар цо ираз,
кхозза х1ама тохарца хьайийллар
Новгорода коана1араш,
йохайир Ярослава сийле,
ды д1аэккхийта вахар, борз санна,
Дудутокера Немигагахьа.

Немиге 1отувс кортош, ц1овнаш деш,
Болата з1анарашца оард,
хьетте 1одехк вахар,
са эгадеш дег1а чура.
Дикадар дацар Немига
ц1ийха дизача бердаш т1а д1адийнар -
Эрсий къонгий т1ехкаш яр.

Аьла Всеслав вар
наьха г1улакхашка хьожаш,
аьлаш г1алашка д1анийсбеш,
ше х1аьта бийсан, борз санна, лелаш:
Киевера кхоачар из
Тмуторокана йистошка,
сийлахь-воккхача Хорса никъ
хоадабе кхувр цун
берза боралца.
Цунна лаьрх1а сецца Полоцке
Супа София яхача элгаце
гургалаш тохар,
нах 1урре т1ахьехаш,
х1аьта цунна цар зов
д1ахозар Киеве.
Ший майрача дег1ацара са
цхьацца долча х1амах
сакхеташ дале а,
балаша садуар цун каст-каста.
Дукха ха я
хьаькъал долча Бояна
цунна байт яьккха:
"Говзавар а,
кхеташ вар а,
маькара оалхазар а
Даьла кхелах дала йиш яц".
О, узамаш дергда Эрсий лаьтто,
дагаухаш хьалхара ханаш,
хьалхаг1а хинна аьлаш а!
Хьастамашца д1ат1атоха
йиш йолаш вацар
киевски лоамашта
из къаьна Владимир:
Х1анз-м х1аьта д1аайттад
Рюриковг1ар б1унаш,
иштта вожаш а - Давыдовг1ардараш,
цхьабакъда, байракхаш-м
къаьст-къаста лест цар.
Дек гемакхаш!

Дуная т1а хозаш я Ярослава йи1ий оаз,
ек 1урре а, цхьаь йиса бекарг санна:
"Г1оргья со, - йоах, - бекарг санна
Дуная т1а г1олла, г1аьтта,
Каяла-хи чу
т1оададергда аз сай даьре коара,
1оц1енаергья аьлан
низ болча дег1а яь човнаш".

1урре елх Ярослава йо1,
Путивле пена т1а яьнна,
т1ехьа а оалаш:
"Ва мух, ва сиха мух!
Х1ана хьекх хьо, хьа возал, юхьдухьал?
Х1ана детт 1а хиновски т1аьскаш,
хьай дайча ткъамашца хьалестадеш,
сона везачун б1ухошта?
Кхоачам бацар хьона,
сийнача форда т1а кемаш теркош,
морхашта к1ала хьийкхача?
Д1а х1ана боаржабир 1а, хьа возал,
къажа т1а г1олла со сакъердам?"

1урре елх Ярослава йо1
Путивле пена т1а яьнна,
т1ехьа а оалаш:
"О Славутича Днепр!
Хьо доаг1а Половецки лаьтта г1олла,
т1о-лоамех чакх а даьнна,
1а кхийлад хьайца
Святослава кемаш
Кобяка б1у латтача
д1акхаччалца.
Хьавоалаве хьай, хьа возал,
сона везаш вар со йолча,
аз сецца цунгахьа
форда т1а г1олла
б1аргий хий 1оухийтаргдоацаш".
1урре елх Ярослава йо1
Путивле пена т1а яьнна,
т1ехьа а оалаш:
"Сийрда, кхозза кхы а сийрда малх!
Б1айха а ч1оаг1а хоза а
ба хьо массанена:
х1ана 1от1ахьежаю 1а, хьа сийлал,
хьай й1аьйха з1анараш
са хьамсарчун б1ухошта?
Цар 1адарч 1огоамденнад
хий доацача цу ара,
балано д1акъайлад
1адсаькхий бетташ а".
Форд хьайра бийсан юккъе,
ду1а доаг1а, морхаш санна.
Половецки лаьттара
Эрсий лаьтта,
даьй дошоча 1арша т1а вуга
никъ хьахьех Дала
аьлага Игорага.

Д1аяйра саррахьа маьлха з1анараш.
Игорь наб еш ва,
Игорь фийла ва,
Игорь юсташ ва дагахьа
сийлахь-доккхача Донагара
з1амигача Донецага
кхаччалца йола аренаш.
Бийса юккъе 1овлара
шок техар ший дынага
хин дехьара,
аьла д1ахозаргдолаш:
аьла Игорь хила йиш яц
есаралла вига!
Ц1ог1арч даьлар,
оагаделлар лаьтта,
теркаяьлар буц,
тохабеллар половцаш.
Х1аьта аьла Игорь вахар,
говр хаьхкка, эрз болчахьа,
ц1ицайоаккхарг санна,
вахар хий долчахьа а,
к1ай хинбоабашк санна.
Кадай т1ахайра, эр санна,
коачача дына,
т1ера а вессар, борз санна.
Д1аведар из Донеца гола тохачахьа,
вахар, лаьча санна айвенна,
морхашта к1ала г1олла,
г1ажаш а г1ург1ажаш а йоаеш
мартана а,
моака а,
пхьера а.
Игорь лаьча санна водандаь,
борз санна ведар 1овлар а,
шийла тхир 1олегадеш:
шинне а оттаяь, лийгар цар говраш.

Донеца йоах:
"О аьла Игорь!
Везвергва хьо ч1оаг1а,
бакъда, Кончак-м гоамлургва,
х1аьта Эрсий лаьтта
парг1ато оттаргья".

Игора йоах:
"О Донец!
Дездергда хьо ч1оаг1а,
хьай талг1ешца аьла 1а воалаварах,
хьай доточа бердаш т1а
баьццара буц
цунна к1ала 1а ехкарах,
баьццарча гаьна к1ала
д1айхача дохкашца
из 1а хьерчаварах;
1а лоравир из,
хи т1а хинбоабашк санна,
талг1еш т1а хин оалхазараш санна,
михаша кераш санна".


Иштта дац, йоах цо,
дода хий Стугна:
доккха ца доаг1е а,
чулоац цо шийна
кхыдола з1амига хиш, тоатолаш,
шерлу, даьрже кхаьчача;
аьла вола з1амсаг Ростислав
чувихьар цо.
Днепра 1аьржача берда т1а
аьла хиннача з1амсага
Ростислава т1ехьа
елхаш я Ростислава нана.
1оматара дихьад зизаш г1айг1ано,
га а, сагото ена, 1от1аоллаеннай лаьтта.


Къажкъайгаш яц уж 1ехаяьннараш -
Гзак ва Кончакаца
Игора ларах воаг1аш.
Цу хана ц1ог1арч деттацар хьарг1аша,
д1атийнаяр чхьовкаш а,
г1араш еш яцар къажкъайгаш а,
алхха б1ехалаш мара дацар,
текхаш лелаш.
Хенах з1окьеттаргаша, таташ деш,
хьахьокхар додача хигахьа бода никъ,
новц1олгаша а шоай
сакъердаме ашарашца
хьахойтар сахулаш латталга.

Аьлар Гзака Кончакага:
"Нагахь санна лаьча
б1ина т1а доде,
воай дошо т1аьскаш теха,
ювргья вай лаьчан к1ориг".

Аьлар Кончака Гзакага:
"Нагахь санна лаьча
б1ина т1а доде,
т1еххоза йо1 югийтаргья вай
лаьчан к1оригага".

Т1аккха аьлар Гзака Кончакага:
"Нагахь санна т1еххоза йо1
вай цунга югийте,
дусаргда вай лаьчан к1ориг а йоацаш,
т1еххоза йо1 а йоацаш,
х1аьта оалхазараш долалургда
вайна етта
вай Половецки арен т1а".

Аьлар Боянеи Ходынеи,
аьла Олега дукха безаш болча
Ярослава ширача ханара
Святослава илланчаша:
"Хала да керта, баламаш ца хилча,
Дег1а бала ба, корта ца хилча", -
иштта да Эрсий лаьтта а,
Игорь воацаш.



Малх ба сигала хьежаш,
иштта ва аьла Игорь Эрсий лаьтта;
Дунай т1а ашараш лекх мехкараша,
форда т1ех а ювлаш,
Киеве д1ахоз цар оазаш.
Игорь вода Боричеве г1олла
Супа Богородица Пирогощей
яхача элгаце.
Г1адъяхай юрташ,
сакъердам эттаб г1алашка.

Иллеш доах къаьнача аьлашта,
къонабарашта а даккха доаг1а:

"Сийле хийла Святослава Игора,
хьаг1 мо ч1оаг1а волча Всеволода,
Игора Владимира!"

Могаш-маьрша хилба
аьлаш а цар хьамсара новкъостий а,
арахьара т1аухача
сийдоацача йовсарашца
керастий духьа къовсам лоаттабара!

Сийле хийла аьлашта, цар хьамсарча новкъосташта а!
Амин.
Эрсий метталара
г1алг1ай меттала яьккхар
ЧАХКИЕВ Са1ид.

Кхеталуш доаца дешаш

БОЯН - илланч, ашархо, эрсий меттала аьлча - ашуг. К1оаргга хьаькъал
дола, х1амах сакхувш вола саг. Ваьхав XI-XII б1аьшерашка.
КАСОГИ (касожски б1унаш) - г1аьбартой,
г1аьбартой б1унаш.
РЕДЕДА - г1аьбартой аьла, б1унбаьчча.
ВЕЛЕС (ВОЛОС). - Моцаг1а баьха славянаш дуккха даьлаш болаш хиннаб.
1аьса хиннаб уж.
Велес-Волос хиннав 1ун а поэзе а даьла лоарх1аш.
СУЛА - Днепрах хьакхеташ дола дода хий.
ДИВ - е оалхазар да е садоалла х1ама я, бокъонца из фуй ховш бац
1илманхой. Цхьабараша из бов я, йоах, шоллаг1бараша тушол котам я,
йоах, кхоалаг1бараша хьарг1а я, йоах. Болаш ба див
славяний мифически даьла хиннав яхараш а.
ВОЛГА - Эдал.
ПОМОРИЕ - Азовски форда бердаш т1а даьда лаьтташ.
ПОСУЛИЕ - Сула яхача хин бердаш т1а даьда лаьтташ.
СУРОЖ - х1анз Судак яха г1ала.

ТМУТОРОКАНЬ (ТМУТАРАКАНЬ) - эрсий княжество,
Тамански ахг1айре т1а улла Черниговски
аьлий доалахье. Повеста т1а г1ала а оал цох.
ГЗАК - половецки ханаш.
КОНЧАК
КАЯЛА - дода хий.

СТРИБОГ - славяний миха даьла.
АВАРСКИ (АВАРЫ) - обры. Баьхаб V
б1аьшере 1аьржача форда къилбаседехьа даьдача лаьтташ т1а.
ТРОЯН - моцаг1а дуккха даьлаш а болаш б1аьхача эрсий
даьла хила везаш ва.
КАНИНА - дода хий.

ДАЖДЬБОЖА (ДАЖЬБОГ) - моцаг1а-моцаг1а эрсий къама хиннача даьлех ца1 ва.
Даждьбога т1ехье - эрсий халкъа т1ехье яхалга да. КАРНА - 1азап, г1айг1а.
ЖЕЛЕ (ЖЛЯ) - белхам, г1айг1а, сагото.
КОБЯК- половецки хан.
ПЛЕСЕНЬСК - Киева юххе улла моттиг.
КИЯНЬ - Киева юххе г1олла дода хий.
ХИНОВИ - малхбоалехьа ухкача
мехкашкара халкъаш,
Русьсаца моастаг1ал леладеш
хиннад цар.
ГОТЫ - готаш баьхаб Крыме а Тмуторокана
юххе а. Уж а г1адбаха ба, половцаш
котбаьнна.
БУС - из хила везаш ва антски аьла Бос, Боус е Боаз.
АНТЫ - анташ - моцаг1а баьхача славяний эрсий даьй.
ШАРУКАН - хана Кончака даьда.
ТАТРАНЫ -
ШЕЛЬБИРЫ - - цхьаннахьа а хайна ца дахаш,
ТОПЧАКИ - аренашка г1олла кхесташ
РЕВУГИ - лела тюркски халкъех
ОЛЬБЕРЫ - дола къамаш.

РИМОВ - Переяславски княжества
юххе улла г1ала.
ОСМОМЫСЛ - Галицкий Ярослав; к1оаргга хьаькъал
долаш саг из хиларах тилла хиннай цох
из ц1и. (Осмомысл - барх1уйлаяр).
ЯТВЯГИ - Литве даьхача къамех цхьа къам.
ДЕРЕМЕЛА - ятвяжски область е ятвяжски къам.
РОСЬ - Днепрах хьакхеташ дола дода хий.
ДУДУТОК (ДУДУТКИ) - Новгорода юххера
нах баха цхьа моттиг хила тарлу.
НЕМИГА - доккха доаца дода хий;
Минск яха г1ала лаьттай
цу т1а. Х1анз из хий доацаш да.
ХОРС - моцаг1а баьхача славяний малха даьла.
ОВЛУР - 1ОВЛАР. - Ц1ихезза волча 1илманхочо Мальсагов
Дошлакъас ший башха-дикача "Игора
б1унах долча деша" т1ара кхеталуш йоаца
цхьацца моттигаш" яхача тохкама балха
т1а яздаьд, повеста т1а вувцаш вола аьла

Игорь есараллара мукъаваьккха турпал
Овлур г1алг1а хиннав, яхаш. Цун ц1и 1овлар
хиннай. Д1адахача б1аьшера кховзткъалаг1ча
шерашка язбаьб Д. Мальсагова ший болх,
цхьабакъда, х1анзалца хьа, из иштта дац, из кхыча
тайпара да, аьннадац цхьанна 1илманхочо.
СТУГНА - доккха доаца дода хий.
ХОДЫНА - Боян санна илланч, ашархо,
ашуг.
БОРИЧЕВ - урхе.



 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru