новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 139 (9514); четверг, 9 декабря 2004 года

Г1АЛГ1АЙ МЕТТАЛА КЕПАТОХ ДУХХЬАШХА

Игора б1унах дола дош



Бакъахьа хургдацар-хьог1, вежарий,
Игорь, Святослава Игорь,
т1ем т1а вахарах йола
г1айг1ане повесть
ширача дешашца ювца вай делча?
Д1айолайоллийтаргья вай из,
Бояна санна а ца дувцаш,
вай ханарча турпала иллешца.
Зирако Бояна-м,
нагахь санна
цхьаннена хетадаь
илли ала велча,
лела йоахаргьяр ший уйлаш
гаьний ткъовронашка г1олла,
е йодийтаргьяр лаьтта г1олла,
сира борз санна,
е соаг1ара лаьча хинна
лелийтаргьяр морхашта к1ала г1олла.
Йоахар цо, дагадоаг1а сона
хьалхарча ханашка хинна къовсамаш.
Итт лаьча т1ахецар цо цу хана
г1ург1ажий ординга:
лаьча т1акхийнача г1ург1ажо
хьалхаг1а илли а доаккхар
къаьнача Ярослава,
майрача Мстислава,
касожски б1унашта хьалхашка,
урс а теха, Редеда вийнача,
иштта хоза волча
Святослава Романа хетадаь.
Бояна-м, вежарий,
итт лаьча т1ахецацар
г1ург1ажий ординга, -
ший т1ехговза дола кулгий п1елгаш
1от1адохкар цо дийнача мерзашт1а,
уж шоаш дека долалора,
аьлашта сий кхайкадеш.



Д1айолаергья вай, вежарий, ер повесть
къаьнарча Владимигара даьнна,
ший низаца хьаькъал диза,
деналца дог ч1оаг1даь волча
таханарча Игорага кхаччалца;
шийха б1убенна,
т1ом бе кийча волаш,
дигар цо ший майра б1унаш
Половецки лаьтта,
Эрсий лаьтта духьа.


Хьалхьаьжар т1аккха Игорь
сийрдача малхагахь,
Б1аргабайра ший б1ухой,
боадоно хьулабаь.
Аьлар т1аккха аьло Игора
ший хьамсарча новкъосташка:
"О са вежарий, са хьамсарара новкъостий!
Г1ойле я вайна делча,
есарал долхачул;
т1аховша, вежарий,
шоай коачача дынаш т1а,
хьожаргда вай цу сийнача
Донага мукъаг1а".
Данзар аьло
хьаькъало яхар,
сийлахь-доккхача Дона т1ара
хий мала дог оттарца,
теркал ца еш йитар
шийна хинна белгало.
"Безам ба са, - аьлар, - Половецки арен
доазув хаддача
сай гемакх кагбе;
безам ба, русичи, шуца цига
е сай корта 1обилла,
е тажаца хий мала Дона т1ара".


О Боян, ширача заман новц1олг!
Илли 1а оаларе, новц1олг,
цу хьалхарча хана
т1емаш т1а ахар хестадеш,
хьайна дагаувттача гаьна т1а г1олла
масса лелаш,
хьаькъалца морхашка кхаччалца
ураг1а ухаш,
укх замалахь шинна а оаг1орахьара
даьккха сий,
ца1 даь в1ашаг1а тохаш,
Трояна ларраг1а
аренех чакхъювлаш,
лоамашкахьа кхесташ.


Игорах лаьца илли ала доаг1ар
Бояна, Велеса т1ехьено,
укх дешашца:
"Дарц дац шерача аренашка г1олла
лаьчаш т1адоаладаьр -
хьарг1ий ордингаш я
сийлахь-доккхача Донагахьа
масса д1аухараш".
Е хьо волавалавезар,

Велеса т1ехьенах вола
ашархо Боян,
хьай илли ала:
Говраш 1ех Сула яхача хин дехьа-
сий кхайкаду Киеве;
турбаш лекх Новгороде -
б1ухой латт Путивле".


Игорь ва хьежаш
ший хьамсарча вешийга Всеволодага.
Аьлар цунга т1аккха

хьаг1 мо низ болаш волча
майрача Всеволода:

"Цхьа воша,
цхьа сийрда дуне -
из хьо ва, Игорь!
Шаккхе а
Святослава къонгаш да вай!
Нувраш тахка, са воша,
хьай эраш санна массача говраш т1а,
Саяраш х1аьта Курске я,
хьалхаг1е а нувраш техка,
кийчча латташ.
Са курянеш х1аьта ба
башха дика б1ухой,
турбай оазашца ч1оаг1бенна,
тажашта к1ала хьалкхебаь,
гемакха бовхьа т1ара кхача биаь,
наькъаш царна довз,
аьлеш мичад хов,
цар 1адарч эза латт,
1адарчий бетташ дийла да,
товраш ирдаь да;
шоаш уж, сира берзлой санна,
лел ара г1олла,
говраш хехкаш,
шоашта сий,
х1аьта шоай аьла
сийле яккхар духьа".



Т1аккха аьла Игорь,
дошоча лийта чу ког а баьккха,
волавеллар шаьрача ара г1олла.
Малхо боадонца
никъ къайлабоахар;
бийсано, ди къувкъадеш,
оалхазараш сомадаьхадар;
1ехадаьлар оакхарий,
гаьна бовхьа т1а кхайк див а,
ладувг1ар дех цо ца довзача лаьттага,
Эдалга,
Поморьега а,
Посульега а,
Сурожуга а,
Корсунга а,
иштта хьога а, Тмуторокански б1алг1а!
Т1аккха байдар половцаш
доацача наькъашка г1олла
сийлахь-доккхача Донагахьа:
вордаш я ц1увзаш бийсан юкъе,
човхаяь г1ург1ажаш санна.

Х1аьта Игора буг ший б1ухой Донагахьа!


Оалхазараш, цунна бала кхайкабеш,
кхесташ да нажаш т1а г1олла;
берзлой я 1увг1аш, ди къувкъаш санна,
аьлешка г1олла:
аьрзеша, ц1ог1арч детташ,
оакхарий т1ахьех т1ехкаш яа;
баьде-ц1е бос болча турсашта
1ехаш да цогалаш.


О Эрсий лаьтта! Хьом-м х1анз арг1а дехьа да!

Дукха гов бийса, д1а ца йоалаш.
Сердал ессар анаюхе,
боадано хьулаяьй аренаш.
Тхьайсад новц1олгий иллеш,
хьайнай хьарг1ий г1араш.
Русичиша д1акъайлар
баьде-ц1е бос болча турсашца
йоккхий шаьра аренаш,
шоашта сий, х1аьта аьла
сийле яккхар духьа.


П1аьраска дийнахьа сецца
1оэтар цар половецки сийдоаца б1унаш,
т1аккха, т1аьскаш санна
ара г1олла д1а а баьржа,
бодабир цар половецки хоза мехкарий,
х1аьта царца дихьар дошо,
башха дика
дукха мах бола к1адаш а.
Т1атесса кхоллараш,
плащаш а,
кетараш а.
Догамаш даь йола
тайп-тайпара
половецки х1амаш 1о а ехкаш,
т1аьш дехка болабеллар уж
ушалаш т1а г1олла,
иштта кхы а дуккха хотташ болча
моттигашка г1олла а.
Баьде-ц1е бос бола даздар,
к1ай байракх,
баьде-ц1е бос бола бунчакх,
дото геми -
Святослава майрача во1а!


Арен т1а набара тар кхийтта
латт Олега майра т1ехье!
Гаьна кхаьчай!
Халахетийта кхеяьяцар из
лаьча а,
маккхала а,
хьона а, 1аьржа хьарг1а,
сийдоаца йовсар половец!
Гзак вода, сира борз санна, масса,
х1аьта Кончако д1ахьокх цунга
сийлахь-доккхача Дона т1а бода никъ.


Шоллаг1ча дийнахьа сецца
ц1ий мо ц1ийеннача анаюхера
сердала белгало ера;
форда т1ара йоаг1а 1аьржа морхаш,
къайлабаккха г1ерт биъ малх,
х1аьта царна юкъе сийна т1оаш да сегаш.
Ди къовкъаргда геттар ч1оаг1а,
т1аьскаш санна делха долалургда дог1а
сийлахь-доккхача Донагахьара!

Уккхаз в1аши каглургда гемакхаш,
уккхаз аьрх1алургда товраш,
половецки тажаш т1а деттаденна,
Каяла яхача хи т1а,
сийлахь-доккхача Дона юххе!

О Эрсий лаьтта! Хьо-м х1анз арг1а дехьа да!


Гой, михаш да, Стрибога т1ехье,
форда т1ара, т1аьскаш санна,
Игора майрача б1унашта духьала хьекхаш.
Лаьтта эг,
хиш 1аьржа доаг1а,
демо къайлаяьхай аренаш,
байракхаша йоах:
половцаш боаг1а Донагахьара а,
фордагахьара а,
массайолча оаг1онашкахьара
гобаьб цар эрсий б1унашта.
Шайт1ай ц1озо д1акъайлай,
шоай ц1ог1арч детташ, аренаш,
х1аьта майрача русичиша -
шоай баьде-ц1е бос болча турсашца.


Бирса хьаг1 Всеволод!
Хьо латт т1ема юккъе,
т1аьскаш детташ т1емхошта,
товрошца зов делла,
уж тажашта 1от1адетташ!
1а ды д1ахаьхкка-хаьхкачахьа,
хьай дошо таж къегийташ,
половецки сийдоацача йовсарий
кортош да дадаш.
Ц1ийдаь тийсача товрашца
хедадаьд 1а
аварски тажаш,
бирса хьаг1 Всеволод!
Малаг1ча човнах кхералургва, вежарий,
сий а, боахам-хьал а,
Чернигов г1ала т1ара
даьй дошо 1арш а,
шийна езаш, хьамсара йолча Глеба йи1ий
оамалаш а г1улакхаш а дицденнар?


Лаьттад Трояна б1аьшераш,
д1адахад Ярославг1ар шераш,
т1емаш т1а ихав Олег,
Святослава Олег.
Из Олег ва из-м ший товраца
цатоамаш доахаш лийннар а,
т1аьскаш лаьтта д1адийннар а.
Тмуторокань яхача г1алий т1а
дошоча лийта чу цо ког баьккхача,
цун зов д1ахозар хьалхаг1а ваьхача
сийлахь-воккхача Ярослава,
х1аьта Всеволода во1о, Владимира,
ший лергаш д1акъувлар 1урра-1ура
Чернигове.
Х1аьта Вячеслава Бориса
валар нийсделар,
из сов куравалар бахьан долаш,
баьццара кхоллар к1ала тессар
майрача, къонача аьла
Канина яхача хин берда т1а,
цо Олега халахетар дар бахьан долаш.
Святополко амар дир,
ший да цу Каялера
венгерски йорг1ача говрашца
Киеве, Супа Софи яхача
элгаце хьавоалаве, аьнна.
Цу хана, Горислава Олег волча хана,
д1а а дувра, хьат1а а дувлар къовсамаш,
х1алак хулаш доаг1ар Даждьбожа т1ехьен вахар;
аьлашта юкъе дувлача къовсамаша
лоацйора адамий ханаш.
Цу замалахьа Эрсий лаьтта
наггахьа мара хьахазацар
ахархой оаз,
цхьабакъда, хьарг1аш-м хулар
кастта-каста ц1ог1арч детташ,
декъий декъаш в1аши шоайла,
х1аьта чхьовкаша шоай г1араш йора,
фос яккха яха кийчлуш.


Иштта хиннад хьалхарча хана
т1емаш т1а ахар а,
т1емаш дар а,
цхьабакъда, ер санна т1ом-м
бувцаш а хезабац!
1уйран сецца д1адоладенна
сарралца,
сарахьа д1адоладенна
сахиллалца
д1а-са ухаш ц1ийдаь т1аьскаш,
товраш, тажаш т1а детталуш,
зовне декаш,
"къарссе" этт1аш болата гемакхаш
цу йовзаш йоацача арен т1а,
Половецки лаьтта юккъе.
Говраша баргаш т1адеттача
1аьржача лаьтта
д1айийра т1ехкаш,
ц1ий 1от1аухийташ:
бала хинна хьат1аяьлар уж
Эрсий лаьтта.

Фу г1ар-тата да,

фу зов да са а хиллалехьа
сона гаьннара хьахозаш дар?
Ший б1унаш юхадерзаду Игора,
х1ана аьлча, къахет цунна
ший хьамсарча вошах Всеволодах.
Ди даьккхар латаш,
цхьаькха ди а даьккхар латаш;
кхоалаг1ча дийнахьа
делкъаха т1аотташ
лийгар Игора байракхаш.
Уккхаз хьийдда сиха доаг1ача
Каяла берда т1а
къаьстар ши воша;
уккхаз тоъанзар ц1ийца ийна чхьаг1ар;
уккхаз той хадийтар
майрача русичиша:
моладир захалашта,
шоаш х1аьта бийшар
Эрсий лаьтта духьа.
Буц 1очуоллаеннай къахеташ,
га а латт, чусоттаенна,
бале йийрза.


Сакъердам боацаш ха ма йий, вежарий,
х1анз вайна эттар,
Эскар къайла ма даьккхадий
цу яьссача арено.
Моастаг1ал-вас эттар Дажьбожа т1ехьен
эскарашта юкъе,
Трояна лаьтта ессар из,
йо1 йоссаш санна,
ткъамаш детта яьлар,
г1ург1аж санна,
Дона юххе сийнача форда т1а;
хий д1а-са тувсаш, лелхайир
шортта беркат долаш
хинна ханаш.
Сецар аьлаша сийдоацача йовсарашта
духьала лоаттабаь къовсам,
х1ана аьлча, аьлар вошо вешийга:
"Ер са да, вож а са да".
Болабеллар аьлаш т1аккха,
х1амма а доацачох,
"геттара дездеш" дувца,
шоашта юкъе латта цатоамаш
кхы а ч1оаг1деш, к1оаргадеш.
Х1аьта сийдоацача йовсараша
коталонаш йоахар,
масса йолча оаг1онашкахьара
т1а а ухаш Эрсий лаьтта.


О, гаьна кхаьчад лаьча,
оалхазарашта етташ, - форда т1а!
Юха денбулургбац
Игора майра б1у!
Карна кхаьчар цунга,
Желя а яьржар

Эрсий лаьтта г1олла
ц1и ийца, чу ц1и йоагача му1аца.
Белха баьлар эрсий истий,
т1ехьа а оалаш:
"Вай хьамсара хиннараш
кхы вайна хьахулача бац,
дийцадар аьнна,
уйланца т1акхоачача бац,
б1аргашта б1аргагуча бац,
х1аьта дошохи дотохи вай в1алла а
кулг тохалга а яц!"


Узамаш де йолаеллар, вежарий, Киев,
бала кхаьча,
Чернигов а, цатоамаш хинна.
Сагото д1аяьржай Эрсий лаьтта г1олла;
йоккха г1айг1а ессай
Эрсий лаьтта.
Х1аьта аьлаша шоайла в1аши къувсар,
х1аьта сийдоацача йовсараша,
Эрсий лаьтта г1олла кхесташ,
коталонаш а йоахаш,
х1ара ц1ен т1ара
б1арашдуарга цхьацца ц1ока
йоаккхар йоала.
Х1ана аьлча, Святослава
цу майрача шин во1о
Игореи Всеволодеи
тийшаболх беллар шоашта юкъе,
шоайла в1аши къувсаш,
х1аьта уж тебир цар дас -
бирсача, сийлахь-воккхача
киевски Святослава
ший кхерамца:
кхаьчар из ший низ болча б1унашцеи
болата товрашцеи,
ваьлар Половецки лаьтта,
1ото1адир довкъаши аьлеши,
д1а1аьржадир хиши 1амарчи,
докъадир тоатолаши ушалаши.

Х1аьта форда юхера вена

сийдоаца йовсар Кобяк
аракхессар, мух хьайча санна масса,
половецки доккхача аьшка
б1унашта юкъера:
т1аккха вежар Кобяк
Киев-г1алий т1а
Святослава ц1еношка.
Укхаза немцаша а, венецианцаша а,
укхаза грекаша а, чехаша а
иллеш доах,
Святослава сий кхайкадеш,
т1ехбеттамаш ду аьла Игора,
цо половецки хи чу - Каяла бухе-
рузкъа-боахам чутассара,
дошо 1очу мохкадара.
Уккхаза аьла Игорь дошо нувра т1ара
лаьва нувра т1а хайра.
Сагото ессар г1алий чухьенашка,
бижар сакъердам.


Х1аьта Святослава
цхьа тамашне г1а б1аргадайра
Киеве, лоамашка.
"Ер бийса, - йоах, - сарахьа д1адоладенна,
1аьржа кхоллар т1ахьерчадеш яьккхар аз,
турса дахчах баьча маьнге т1а уллаш;
сийна чхьаг1ар хьакхувдадора сога,
балийца ийна;
са накха т1а 1от1амехкадора
кхыча мехкашкара баьхкача
цу сийдоацача наьха
т1аьскаш чулеладеча
даьссача бетташкара
боккха бурилг бола жовхьараш,
со хьеста а хьесташ.
Г1айба боацаш да х1анз
дошо даьккха бухь бола
са г1ала чура илгаш.
Сарахьа д1айолаенна
бийса чакхъяллалца
Плесеньска юхе ц1ог1арч детташ хилар
1аьржа хьарг1аш,
хьу латтар цига,
Киянь яхача хин ийстте,
д1аяхар уж, хьарг1аш,
сийнача фордагахьа".
Аьлар т1аккха бояраша аьлага:
"Бало к1ала дитад хьа хьаькъал, аьла;
уж-м ши лаьча ма дий
цу шоай даьй дошо 1арша т1ара г1аьттараш,
Тмуторокань яха г1ала яккха
е тажаца Дона т1ара хий мала, аьнна.
Лаьчий ткъамаш хоада ма даьдий
сийдоацача йовсарий товраша,
х1аьта шоаш а д1абийхкаб уж
аьшка г1абашца".


Баьде яр кхоалаг1ча дийнахьа:
д1абайра ши малх,
д1аяйра лепаш хинна
шаккхе з1и а,
царца ши къона бутт а -
Олеги Святослави -
боадонна къайла а баьнна,
чубессар форда чу,
доккхача деналца айдаллийтар
хинови яха малхбоалехьара халкъаш.
Цу Каяле цу хи т1а
къайлаяьккхар сердал боадано -
д1абаьржар половцаш
Эрсий лаьтта г1олла,
ферхий к1аьзий санна.
Эхь т1адера сийленна;
т1аэттар 1азап мукъаленна,
лаьтта 1от1акхийттар див.
Ашараш лекха болабеллар т1аккха
готски хоза мехкарий
сийнача форда берда т1а:
эрсий дошоца зов делла,
хестаеш ба Бус ваьха зама,
ч1ир лехара дага ба
Шарукана т1ера.
Вай-м х1аьта, са новкъостий,
сакъердача дац!
Эрсий метталара Г1алг1ай
меттала яьккхар

ЧАХКИЕВ Са1ид
(Д1ахододар хургда)



 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru