новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  4 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 137 (9512); суббота, 4 декабря 2004 года

КЕПАТОХ ДУХХЬАШХА

ХIана оал говрабаьри
Халкъа багахбувцамцара

Сеска Солсага хиннабар Г1олг, яхаш ц1и а йолаш, цхьа ди. Фу дар цун тамашийна? Цкъа шийна лайча бодж миссел мара кхы лакхаг1а боацаш хулар из. Т1аккха, шийна лайча, нажа хи миссел хиле д1аоттар из. Иштта х1ана дар цун из? Сеска Солса сало1аш волча хана, бажа д1ахеца аттаг1а хулар из бодж миссел мара из ди ца хиларах. Феса, е довна ваха везача хана, Сеска Солсас шийл а лакхаг1а бий д1аоттабора из Г1олг. Цкъа, иштта 1охайна ваг1аш хиннав Сеска Солса, ший топ ц1енъеш. Цу хана д1ахийца, бодж миссел мара боаца Г1олг хиннаб, чуийнна бажаш боаллаш. Дена цун керта т1а лаьча 1охайна хиннад.
- Болх ираз долаш хилба хьа, Сеска Солса, - аьннад лаьчас.
- Даьла раьза хилва хьона ткъам сиха, сийна лаьча, - аьнна, жоп деннад Солсас.
- Алал, ва Сеска Солса, хьа Г1олг х1анз ший дар миссел мара кхы дег1 а доацаш, 1а
хаьхкача, сона т1ехьакхувргбарий из? - аьнна, йист хиннад лаьча.
- "Из цун болх ба. Цунга хатта дезаш х1ама да из", - аьнна жоп деннад Сеска Солсас. Цигга мичара йоаг1а а ца ховш, ена хьаэттай хьона нана-борз. Салам а денна, фуд, малад а хайна, аьлар цо: "Иштталча дег1а, из юкъ йола из, сол хьалха-м даьсара баргбацар из. Цунга шийга хоатте а ца хоатте а ях аз-м. Г1олго ший чоабол ийцача мара ховргдац из.
- Сога хатта х1ана хаттац оаш - т1ачайха аьннад Г1олго.
- Хетт оаха хьога а. 1а фу оал? Бий хьо тхоца къовсалургболаш?
- Цкъа массехк го баккхийта сога акхарца, - аьнна, Г1олго дийхача, Сеска Солсас пурам деннад цунна.
Лаьтта г1олла кхозза д1а-хьа карчашшехьа попа хи миссел лакхбенна д1аэтта ше баьлча, оарцаг1а ше бедда бодаш санна д1аметтахьара ийккхаб Г1олг. Босешка, арешка, лоамашка, аьлешка г1олла бодаш, наггахь 1ам чу эккхаш, кхолха кхо го а баьккха, Сеска Солса волча Г1олг бена хьаэттача, тхьовра шоай из кхо го а баьккха, даьхка Сеска Солсана юххе даг1аш хиннад из лаьча а, из нана-борз а. Эхь хийтта, корта 1очубаха, юха а бодж миссел мара боацаш д1аэттаб Г1олг. Тоам ца хеташ, дехкебаьннаб из, из г1улакх ишта хилара.
- Оаш фу дай, - аьнна хиннад Сеска Солсас, - х1анз из к1аьдбеннаб, кхоана, укх хана, юха хьаотталаш шо укхаза. Т1аккха бокъонца ховргда вайна ер дош. Шоллаг1ча дийнахьа даьхкка хьаэттад нана-борзи, сийдола лаьчеи.
- Х1а-х1а, х1анз вай фу дергдий, - аьннад Сеска Солсас царга, - селхан ер ди - Г1олг, топа хи миссел лакха бар, т1аваг1аш со а вацар укханна, х1аьта х1анз, ер ше бодж миссел мара кхы боацаш, селлара дег1а з1амига болаш д1абутаргба аз, цу т1а, кхы а со 1от1ахов укханна. Ишттача г1улакха раьза дий шо.
- Ай да. Мишта дац? Ер-м атта болх ма бий, - оалаш, геттара раьза хиннад вай из лаьча а, вай из меца нана - борз а.
Д1аэкхийттаб т1аккха Сеска Солсас ше т1аваг1а бодж миссел мара боаца ди - Г1олг, т1ехьаедай цунна борз, т1ехьахьийдад лаьча а хьалха хиннар дицдеш, иттаза сихаг1а беддаб, из бодж миссе мара боаца Г1олг. Йиллача метте д1а а кхаьча, Г1олг бажа д1а а хийца, д1аоаг1ора ваьнна, г1аьле а лотаяь, товнаца Сеска Солса воаллаш мара хьакхаьчадац лаьчеи нана - борзи.
"Ер фуд? Селлара боккха а болаш, т1аваг1аш саг а воацаш, ер ди болча хана, тхо котдаьлар. Х1аьта х1анз селлара иштача дег1ара мара боацаш, селлара ги доаллаш дозал долаш, из Г1олг котбаьлар? "Ийшад тхо Сеска Солса. Ма1ан дел цу х1аман", - дийхад цар. Т1ехь баьри воацаш, къаьста лелаш бола ди, ди бац, динца воацар баьри вац. Уж шаккъе в1аши тайнача метте мара хьахилац бокъонца вола говрабаьри, - аьннад Сеска Солсас. Циггача дукха оакхарий а доадаь, нана-берзаи, лаьчаннеи дизза хьоашал даь хиннад Сеска Солсас, цар денал, майрал лаьрх1а.

Д1аяздаьр ЛЬЯНОВ Арскхе Мухьмад.
Хьадийцар Бузуртанова Генадкъий Дибихан, 69 шу.
Д1аяздаьд 1978 ш. г. Назрань.




Гарског

Боккхача кхерий т1а 1охайна ваг1ача Борткъий Ширткъана б1аргавайна хиннав наькъа воаг1а цхьа саг. Астаг1а лелхаш, 1аса т1а те1аш вар из. Цу т1а цхьа б1арг боацаш а хиннавар из.
В1аший хаттараш даь баьлча Боткъий Ширткъас хаьтта хиннад:
- Фу т1ом хиннаб из хьо селлара сакхат воаккхаш 1а лайнар, - аьнна.
- Т1ем т1а ер хиннадаларе-м х1ама дацар. Фу, мишта хиннад, хьа ха безам бале, аз д1адувц хьона, - аьнна шийна хиннар д1адувца волавеннав астаг1а саг:
- Наьрташта юкъе ц1ихеза ворх1 новкъост вар тхо. Нах хьогар тха деналах. Дагадехача феса ухаш, дагадехача, чарахье долхаш, иштта д1алелар тхо. Цкъа хезар тхона фунехкдаьча метте дукха жа долаш ч1оаг1а низ болаш, цхьа вампал ва, аьнна. Низ-м цунга шийна ма та хиннабалар, ховргда-кха шийна, тхо т1акхаьчача, аьнна, из оахош эшавергхиларах цхьаккха шеко йоацаш, ворхх1е а, даха наькъа даьлар тхо. Ухаш, хетташ, гаьнарча мехка кхаьчар тхо. Циггача цу вампала хьаг1ара тхоаш т1аэттача мара, кхетадинзар оаха тхоаш цунах лоарх1алургдоацилга. Бийсан д1авужаш, цо хьаг1ар къовла, на1арга увттабеш хинна кхера, тхо ворхх1е а г1ортарах меттахьа боаккхабаланзар. Г1улакх ц1ена доацилга а хайна, тха тхьамада аьлар: "Махулла укхазара к1алхардовла деза вай", аьнна. Ког сихбеш тхо д1адоладелча баьдъерзаш цхьа морх т1аера. Из морх хиннаяр маьлха духьала волаш, ший хьаг1аргахьа воаг1аш вола вампал.
Сигала ди къувкъаш санна, тхога йист хилар из: "Са хьоашалаг1а къаьхка шо д1а х1ана долх, юхадерза", аьнна.
Тхьамадас аьлар: "Жи д1ай-хьай довдалаш, д1адовдарах х1ама хуле". - Гаьннара ший 1аса хьахьеккха, тхо ший коана дерзадир цо. "Дукха ха яр шо мо йола пхьагалаш са карта ца йоаг1а", - оалаш, - хьаг1ар чу дихьа чу а кхайса, бартала берзабаьча яь к1ала дехкар тхо. Т1аккха ший жа хьаг1ар чу хьачу а лаьхка, хьаг1ар боккхача кхерийца къайлар цо. Тхона т1ера яй д1а а баьккха, тхох цхьацца лоацаш, букъах п1елг 1охьекхаш а ваьг1а аьлар цо: "Ма г1ийла х1амаш хиннай шо, х1аьта а, жа даа к1ордадаь волаш, адама дулх ца дуа дуккха ха яхарах, шо ворхх1е а тоъа мег сона пхьерийна", - аьнна тхо доаде кийчвелар из. Йоккха ц1и йийзар. Доккха ов хьа а ийца, тхох цхьацца цу оврах вехка волавелар из. Ялх вийхкачул т1ехьаг1а, хьох, паькъаргах-м фу дергдар, мичча хана хьо а ваа кхувргда са, - аьнна юстара кхесса со витар цо.
Цхьа бахьан ц1ерала батта а батта, бийда боллашехьа, цхьацца кхоаллаш, са ялххе новкъост д1а а кхаьлла, ч1оаг1ача набарах д1авижар из. Х1анз ираз дайра хьона са, аьнна, д1ав1ашка вахарий хьона со. Фу-мала дича бакъахьа да хьог1, аьнна, уйла еш со ваг1аш, дагадехар, сона, цун ца1 мара боаца б1арг баккха. Кхы а, йоагаш йолча товнала цу овра бухь беллар аз. Кастталашха из ц1ийбелар. Халла айбаь д1абихьа, сайна цу Дала мел бенна низ т1а а бахийта, айбаь цун б1арга чу 1еттар аз из ов (юв). Т1аккха ма хулла гаьнаг1а д1аийккхар со. Ц1е ц1ог1а тохаш хьаураийккхар из вампал. 1оудар из хьаудар из хьаг1ара пенех ветталуш. Т1еххьара саца а сеца, сога кхайкар вампал.
"Х1ана дир 1а сона ер? Аз дийна хье витарах даьд 1а сона ер"? - аьнна сацар из цхьан юкъа. Юха а цхьацца хаттараш де волавелар, со шийга йист а хилийта, со гучаваккха г1ерташ. Из кхета а деш, х1ама ца оалаш, д1ахьулавенна 1ийра со. Сатессача хана, жа 1еха доладелар. Д1ат1аваха, на1арга латта кхера д1акорчабаь д1а а баьккха, т1аг1олла кулг хьекхаш, жа арахеца волавелар из. Буг1а миссел х1ана яц аьнна, цхьа тенна бодж яр кхы а араяланза йиса. Цун к1алхара, кита т1ара мосаш лаьца, 1оолла а венна, д1агуча ца воалаш, араваьнна, ваха д1агаьнваьлар со. Хьаг1ара ни1 д1акъовла кхера д1ат1а а оттабаь, вампало аьлар: "Х1анз укх чу ма вусий хьо, сайрийна, со чукхаьчача, аз бергба хьа болх": "Фуд 1а де, воккха 1овдал, б1арза ма вирий аз хьо", - аьнна, гаьннара ц1ог1а техар аз. Из ц1ог1а тохарах дехке а ваьлар. Ший бе боалла из кхера согахьа хьакхессар цо. Д1аюстара эккха са кхийна мара, хьалъэца х1ама йоацаш д1аваргвар со. Бердах кхийтта цу кхерах д1аяхача гаргаша, цхьанне са б1арг баьккхар, вокхо ност кагйир. Мелла сайна лазар ухаш хиларах, "ч1ыкъ" ца доаккхаш, д1а1ийра со. Т1аккха халла, ваьнна ц1авахар, цу хана денз, Гарског, аьнна ц1и д1аяха ва со.

Д1аяздаьр ЛЬЯНОВ Арскхе Мухьмад.
Хьадийцар Льянов Элбазкъий Г1апур, 85 шу.
Джейрахь, 1962 шу.


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru