новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 145 (9744) четверг, 2 ноября 2006 года

ХЬАЛХАЛАЬТТАЧАРЕХ ЦАI

(Укх шера 5 ноябре 110 шу дуз Гойгов Сипсой 1аддал-Хьамид ваь)

Вай мехка совети Iаьдал оттадара тIатеIIа къахьийгачарех а, хIаьта цул тIехьагIа Мальсагов Кураза Зоврбикацеи Беков ДордагIа Темботацеи цхьана гIалгIай литература дегIадоаладара къахьийгачарех а, цун лард еллачарех а цаI хиннав Гойгов Сипсой Iаддал-Хьамид.
Из ваьв 1896 шера 5 ноябре ГIалгIай мехка Наьсарен районе уллача Дошлакъий-Юрта. Дилла а харцо ювцача нахаца къувсаш, къахьегамхой бокъо яккха гIерташ царца дов лоаттадеш хиннав хургволча йоазонхочун да. Цар шийна хьалха даьча таIазарах кхера ца луш, юха а юха а царца къовсаш, ше ма дарра бакъдар царга дIаоалаш хиннав Сипсо. Кхыча хьаьналча къахьегамхой санна, дукха бIаьхий хиннабац цун боахам, оагIора а даьнна хиннад Дошлакъий-Юрта хи йистерча берда тIа дагIаш дола цун цIа.
Цигача дIаяхай хургволча йоазонхочун Гойгов Iаддал-Хьамида бер дола ха. Вахар мелла хала дале а, ший ханарча берашца ловзаш чIоагIа самукъадоалаш хиннад Iаддал-Хьамида. ЧIоагIа хозахеташ юрта гаьна йоацача хьунагIа а, хи тIа а ухаш хиннаб уж. ДIахьежача дукха гаьна доацаш гуш долча лакхача лоамаша а, сийнача сигалено а чIоагIа дог гIоздоахаш хиннад кIаьнка. ХIаьта тIехьагIа, ше воккха хилча, ший дуккхача произведенешка Iалаьмате хоза сурт гойташ яздаьд цо царех.
Геттара дукха уйла тIаозаш хиннай кIаьнка цун дас а, нанас а, юртарча боккхийча наха а дувцача хабараша, цар доахача гIалгIай турпала а, исторически а, лирически а иллеша, дувцача тамашийнача фаьлгаша, наьрт-орстхоех долча дувцараша. Цу хана Iемар из говзача деша мах а, чам а бовза. Циггача байза а байзар, беза а белар цунна гIалгIай багахбувцам. Белгала цу хана дега чу дувшарах тIехьагIа дика литературни тоадаь дIаяьздир цо царех дикагIдараш, къаьстта "Нана-есар" яха легендеи, "Тутмакх" яха иллийи.
Къахьегамхошта долча дикагIча даькъага сатувсаш волча Сипсойна чIоагIа ловра ший воIага эрсий дешар Iомадайта. Из бахьан долаш йоккхача халонца 1905 шера Наьсаре кхо класс а йолаш йилла хиннача школе деша вохийт цо Iаддал-Хьамид. Цхьаккха вахара бокъо а йоацаш ваьхача Сипсой геттара хала вIаштIехьадоал из гIулакх: юртарча писара котами ахчеи дала дезаш хул, иштта кара хIама яла езаш нийслу юртарча моллана а, Буро тIа справка луча лора а. Дика хьал хилац деша вахача кIаьнкага а. Бахьан долаш а, доацаш а берашта етташ хиннаб цу школера хьехархой а, доккхагIдола бераш а. "Лай", "вир", "жIале кIаза", яха дешаш мара хозаш хиннадац юххьанца денз вIалла эрсий меттах кхеташ а доацача берашта. Цул совгIа, хьехархоша дилла шоай коа-карта цхьацца балхаш де, говрашка, доаханга хьежа ухийташ хиннаб уж. Геттара бакъдола хоза сурт оттадеш яздаьд Iаддал-Хьамида цох лаьца ше 1936 шера язъяьча "Сомавалар" яхача повеста тIа.
Цу хана баьхача къеча къахьегамхой кхыдола бераш санна, Iаддал-Хьамид чIоагIа деша безам болаш хиннавале а, уж цхьацца хIамаш бахьанце чIоагIа гоама хиннад кIаьнка цу школе деша ахар. ХIаьта вахарца из массаза а нийслуш ма хиллара, наг-наггахьа цу тайпарча школе а нийслуш хиннаб башха дика, мегаргбола нах. Белггала царех хиннав цу школа кхоалагIча класса хьехархо хинна эрсе Николай Иванович.
Денгара-денга тIатеIIа къахьегарца цун дика вIаштIехьадаьннад зIамигача кIаьнка книжкаца бола безам совбаккха, цунна эрсий цIихезача йоазонхой - А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, М. Е. Салтыкова-Щедрина, Н. А. Некрасова, Л. Н. Толстоя говзаме йоазонаш довзийтара а дукхадезийтара а. Хетарах, тIехьагIа Гойгов Iаддал-Хьамидах цIихеза йоазонхо хилара дикка доккха маIан долаш хилар из гIулакх.
Иштта хьахилар Гойгов Iаддал-Хьамида дIахо дешарца бола безам. Из бахьан долаш 1911 шера дика дешаш из школа чакх а яьккха, Новочеркасск яхача городе йилла хиннача Донской юкъерча училище деша вода из.
Цига а дика дешарах цун аьттув баьлар кхы дIахо а ший сакхетам лакхбе. ХIаьта 1914 шера из училище а яьккха, Шанявске цIерагIча Московски сайранарча халкъа университете дешаотт из. Белгалла цигача довз цунна эрсий цIихезача революционни демократий В. Г. Белинске, Н. А. Добролюбова, Н. Г. Чернышевске, Г. В. Плеханова йоазонаш, хьалха латтача эрсий культура дик-дикагIча источникех кхет из. Геттара тIавийрза а, боккхача безамца а деш цо Кавказа халкъий исторех дола тохкамаш. Циггача дайзар, ала мегаргда, Гойгов Iаддал-Хьамида дунен бакъдар, цу хана тIавийрзар из ший халкъо кортамукъале лохаргйола наькъаш лахара.
Бокъонца къахьегама халкъа оагIонгахьарча къовсаме дакъа лацара дагахьа 1917 шера февральски буржуазно-демократически революци хилча кастта университетера дешар а дита, ший Даймехка цIавера из. ХIаьта цу къовсамо дIадех цунгара цIе партизан а волаш Къилбаседа Кавказе советий Iаьдал оттадара массехк шера къахьегар, ший халкъ кердача вахара тIадехаш йола произведенеш язъяр. Белггала цу шерашка гойт цо йоккха майрал, денал. Цу хана цо язъяь произведенеш йийшачунна дика хоалу из мел денал долаш а, мел лакха сакхетам болаш а саг хиннав.
1918 шера бIаьсти Къилбаседа Кавказе кхаьчача Серго Орджоникидзес тIадилларах цо дакъа лаьцар гIалгIай революцен группаши партизаний отрядаши вIашагIтохаш. ХIаьта цул тIехьагIа бе герз а доаллаш ХIирашкахьеи Черсашкахьеи белогвардейцаш бохабеш, царех латаш хилар из.
1918 шера октябре Серго Орджоникидзе рекомендацех РКП /б/ мугIарашка дIаийцар Гойгов, хIаьта цхьаькха цхьа бутт баьлча Къилбаседа Кавказерча РКП /б/ лоамарой организацен Президиума членалла хержар. Цул тIехьагIа дукха ца говш из хьожаву Буро тIа эрсий меттала арадувла доладеннача "Горская беднота" яхача газета редакторалла.
1919 шера Терски областе Советий Iаьдал цхьан юккъа ийшача хана, Серго Орджоникидзе керте латташ хиннача советско-партийни болхлой йоккхача группаца Буро а йита, гIалгIай лоамашка гIолла дIавахав Гойгов. "Коммуниста йоазонаш", "Эссаца урагIа", "1-9 феврале", "Мишта йоагайир деникинцаша Экажкъонгий-Юрти СурхотIеи" яхача очеркаш тIа хьахьекхай Гойгов Iаддал-Хьамида из къовсама юкъ.
Цу шера март бетта Кавказа лоамий лакхача довкъаш тIа гIолла Серго Орджоникидзес Тифлисе вохийт из шийца зIамиго коммунистий группа а йолаш РКП /б/ Кавказски комитетаца бувзам оттабе аьнна. Граждански тIема ала лотабеннача ДаьгIастане, нохчийи, гIалгIайи лоамашка гIолла хьабенаб Гойгова кулгалдеш йолча группа юхайоагIаш баь никъ. Из хала никъ беча хана Гойгова яздаь дневник 1995 шерага кхаччалца долаш дар Шолжа-ГIалий тIа баьхача цун дезало лелаяьча архиве.
1919 шера июле Терски областа РКП /б/ къайлагIара комитет вIашагIкхийттачул тIехьагIа Гойгов Iаддал-Хьамид цун Президиума членалла хорж. Цу деношка а, цул тIехьагIа а Нохч-ГIалгIай мехкеи Черсашкахьеи Наркомпрода керте а латташ, керда Iаьдал чIоагIдара ший беррига низи хьинари дIа а телаш, юкъ-юкъе яздеш хиннад Iаддал-Хьамида. Из бахьан долаш цIихезача большевика Гойгова 1аддал-Хьамида даь говзаме йоазош цо леладаьча доккхийча гIулакхех дизза долча вахарцара хьадоагIар да аьнна ала доагIа.
Хиланза ца доалаш художественни низ бола дош эшар цунна, керда Iаьдал чIоагIдара тIехьа лоаттабеча къовсаме ира герз из хиларга хьежжа. Из бахьан долаш вIалла ца ховш хинна хIама дацар цу ханара цун дукхагIйола произведенеш тIема хьисаперча публицистикана тара хилар а, 20-ча шерашка эрсий меттала арадувлаш хиннача дуккхача прогрессивни чулоацам болча газеташ тIа уж кепаетташ араювлар а.

* * *
Дикка лоарх1аме никъ баьб, дег1аденад вай г1алг1ай литература. Х1аьта х1анз а бокъонца техка даьннадац цун дег1адара чоалхане наькъаш. Кхы д1ахо а гучадаха а гулде а дезаш да из дег1адоаладеш къахьийгарий йоазонаш, белгалла из литература д1адоладаьрий, цун лард елларий. Х1аьта царех ца1 ва Гойгов 1аддал-Хьамид а.
Укх т1еххьарча шовзткъа шу гаргга йолча хана Москверча а Санкт-Петербургерча а дуккхача йоккхача библиотекашка а архивашка а къахьегарах г1алг1ай литература дег1адара истори техкарашта гучаяьннай шоай наьна меттала дешар а йоазув а доацача хана Гойгов Iаддал-Хьамида эрсий меттала язъяь дуккха а говзамерча литературан произведенеш. Х1аьта цу хана цо царна кепаетташ хиннай Къулбехьарча Россе арадувлаш хиннача тайп-тайпарча прогрессивни периодически изданешка.
"Гойгова эггара хьалха язъяьча литературни произведенеех ларх1а еза "Эссах ураг1еи", "1918-ча шера июли" яха ши очерки, "Даьг1астен лоамашка г1олла" яха дневника хьисапе д1аяьздаь йоазуви", - яхаш яздора 1961 шера Гойгов 1аддал-Хьамида говзамеча йоазоний тохкам баьча литературоведа В. Б. Корзуна. Х1аьта цигга цо цхьаькха а хоам бора - йоазонхочун дукхаг1йола произведенеш цу хана бокъонца гулъянза хиларах. Кастта уж леха а леха, царна к1оарга 1илман тохкам ца бича цхьанна а тайпара в1ашт1ехьа дацар Гойгов Iаддал-Хьамида литературни говзал дег1аяра никъ гучабаккха а, цу замах духхьал эрсий меттала хьахинна долча г1алг1ай литература бена чоалхане никъ бовза а.
Из бахьан долаш Гойгова язъяь хинна произведенеш лохаш дуккхача шерашка 1илманхоша даьча тохкамаша хьахьекхар В. Б. Корзуна белгалъяь хинна очеркаш язъелехьа а /керттерча даькъе Гойгова уж 1927 шера язъяьй/, Гойгов 1аддал-Хьамида кхы а дуккха лоарх1аме дола литературни йоазонаш даь хинналга. Белггала царех ларх1а йоаг1а Буро т1а 1918 шера арадувлаш хиннача "Халкъа 1аьдал" яхача Терски халкъий Совета газета т1а араяьнна цун "Г1алг1ай къам. Кортамукъале бахьан лайна 1азап" яха очерк.
Бакъдолча художественни сурташца хьахьокх цу т1а автора г1алг1ай халкъо б1аьшеренашка лайна халонаш, цунна т1алаьтта доккха 1азап. Йоазонхочун говзамерча йоазоний мах геттара лакхлу цо ший произведенена юкъе каст-кастта художественни параллелизма говзаме приемаш юкъекхувларах. Къилбаседа Кавказа геттара хозача 1алама сурт дилларца (лакха, кура Бешлоам, низ бола сиха Тийрк), автора хьахьокх мел царна тара доацаш хиннад паччахьа замах г1алг1ай къахьегамхой вахар. Белггала къаьга сурт оттадеш ювц цо паччахьа 1аьдала чиновникаша з1амигача къама т1алоаттаяь халонаш.
Цу тайпара ший очеркаца Гойгов 1аддал-Хьамида вайна дика хьагойт мишта дег1адера къизача паччахьа 1аьдалцара г1алг1ай моастаг1ал, дагадохийт массайттазза а г1алг1ай къахьегамхоша цунна яь духьале. Х1аьта цудухьа цхьаккха а шеко йоацаш баьлар йоах йоазонхочо беррига г1алг1ай къахьегамхой кердача 1аьдала оаг1орахьа, из даккхара д1аделар йоах ший дик-дикаг1болча къонгий вахар.
Цу замах Къулбехьарча Россе эрсий меттала арадувлаш хиннача тайп-тайпарча периодически изданешка, къаьстта ц1ихеза революционер Габиев Са1ид редактор а волаш Буро т1а 1918 шера 27 октябре хьалхара номер араяьннача Къилбаседа Кавказа коммунистий орган хиннача "Революционни лоамаро" яхача газета т1а вайна корайоаг1а Гойгов 1аддал-Хьамида говзамерча йоазонашта дикка тара а йолаш, к1ала "Агсиго-Черный" яха псевдоним а латташ йола литературно-публицистически жанрах язъяь кхы а цхьа иттех очерк. Шоаш тайп-тайпарча, цу хана ч1оаг1а лоарх1амерча темашта хетаяь хиларга хьежжа, цар ц1ераш укх тайпара я: "Къилбаседа Кавказерча лоамарой хинна Союз ( из в1ашаг1йоллари, цун болхи, йохари), "Кортамукъаленга кхачара г1алг1ай халкъо бихьа никъ", "Г1алг1ай мехка хинна школаш", "Къоалаш д1адахар", "Бицбеннараш", "Г1алг1ай коммунистий сотня", иштта кхы д1ахо а. Царна к1ал ший тайпан ц1и а ца язъеш, Гойгов 1аддал-Хьамида "Агсиго-Черный" яха ший псевдоним увттаяьй: А (бдул) -Г (амид) -Си (псоевич) -Го (йгов). Х1аьта "Черный" яхача дешо белгалдеш хиннад из къахьегамхоех хьавалар.
Цар автор бокъонца Гойгов 1аддал-Хьамид волга къаьстта бакъду "Кортамукъаленга кхача г1алг1ай халкъо бихьа никъ" яхача очерко. Дикка теркам бича гучадоал, из очерк цхьан х1аман ши дакъа долаш санна хьалха вай йийцача Гойгов 1аддал-Хьамида "Г1алг1ай къам. Кортамукъале бахьан лайна 1азап" яхача очерка ч1оаг1а тара хилар.
Хьалхарчун санна цун керттера чулоацам а ба къизача паччахьа 1аьдало Къилбаседа Кавказа лоамарошта т1алоаттаяь хало гойтар, из бахьан долаш шоай Даймохк а бита, кортамукъаленга сатувсаш дуккха г1алг1ай Туркий мехка д1абахар, х1аьта ца болхаш бисараш цо етташ, 1етташ, шоай лаьтташ т1ара лелхабеш, дунен т1арча парг1атонех баьха хьувзабар. Дуккхазза а из хьал ца ловш паччахьа 1аьдала духьалбийлар г1алг1ай, йоах авторо, бакъда низ к1езига хиларах, массаза а эшар, х1аьта а цар ц1аккха а дог диллацар кортамукъаленахи парг1атонахи. Белггала из дар г1алг1ай къахьегамхой юххьанца денз шоашта лаьттеи, кортамукъалеи, паргIатои лургъя яхаш дIакхайкадаьча Советий 1аьдалгахьа бовлар. Цул а совг1а, цу очерка цхьаццадола доакъош вай лакхе йийцача очеркацара хьаийца да. Х1аьта цхьатарра ба очеркий мотт, фразеологически обороташ, тематика, композици, стиль.
Цу очеркий автор Гойгов 1аддал-Хьамид волга бакъду цхьаькха цхьан белгалоно а - вай лакхе ц1ияьккхача произведенешта юкъейоаг1аш йола "Г1алг1ай мехка хинна школаш" яха очерк цул т1ехьаг1а ший "Сомавалар" (1936 шу) яхача повеста юкъеяхийтар авторо.
Д1аяхача 1азаперча паччахьа замах яздаь ца 1еш, Гойгов 1аддал-Хьамида лоамарошта парг1ато йоаккхаш латтача "кердача заманна" а хетаяь хинний ший цхьайола произведенеш. Царех ларх1а езаш я "Къилбаседа Кавказерча лоамарой Союз" (из в1ашаг1йоллари, цун болхи, йохари), "Бицбеннараш", "Г1алг1ай коммунистий сотня", "Къоалаш д1адахар" ц1и йола очеркаш.
Царех хьалхарча очерка т1а Гойгова дувц йоккхача Россе февральски буржуазно-демократически революци хинначул т1ехьаг1а Къилбаседа Кавказе эттача г1улакхех, Къилбаседа Кавказе дахача халкъий Союз е дагахьа Буро т1а съезд в1ашаг1тохар. Шерипов Асланбекацеи Ахриев Г1апурацеи цхьана Гойгов 1аддал-Хьамид а хилар цу съезде.
Цу очерко дика гойт вайна цу замах Гойгов 1аддал-Хьамида сакхетам сиха дег1абар, цу хана лийннача чоалханерча г1улакхех из дика кхеташ хилар.
Серго Орджоникидзес могаварца ше "Горская беднота" яхача газета редакторалла хьожавича язъйир Гойгова "Бицбеннараш" яха очерк. Вокхарна юкъе а дика лакха лоарх1ам болаш я из. Цу т1а ше мел дувцачун керттера ма1ан а деш Гойгова т1ахьех лакхарча кхетамца бола парте викалаш лоамарошта юкъе оагIув хьаллаца малав дIахайтара агитаци шераг1а йоаржаяра, къеча наха шоай моастаг1а малав, доттаг1а малав д1ахайтара.
1919-ча шера Деникина х1алакьяьча г1алг1ай юрташкара экономически а политически а хьал дувцара хетаяь хиннай Гойгов 1аддал-Хьамида "Кортамукъа лоамаро" ц1и йолча газета т1а кепатеха "Г1алг1айче (тха корреспондентагара)" аьнна корта а болаш йола йоккха очерк. Цун хьалхарча даькъанна к1ала латт "Кара" яха подпись. Хетарах, из а Гойгова псевдоним хиннай, хIана аьлча цу деша ма1ан де вай делча, "Кара" яхар туркий дош да, эрсий меттала даьккхача из да йоазонхочун вай хьалхаг1а "Агсиго-Черный" хиннай аьнна белгалъяьча псевдонима шоллаг1а дакъа.
Вай лакхе мел йийца боккхача маьхе йола художественно-публицистически очеркаш Гойгова 1аддал-Хьамида язъяь хиннай белггала 1918-1919-ча шерашка, вешта аьлча Къилбаседа Кавказе советий 1аьдал ч1оаг1далалехь, цига къиза граждански т1ом лаьттача хана. Х1аьта цу г1улакхо ч1оаг1а лакхбу цу произведеней мах а, лоарх1ам а. Вайна ч1оаг1а дега тоам бу цу произведеней идейни а художественни а мах лакха хиларо, цар цу халача хана парг1атонга кхачара д1адоладаь г1улакх д1ачакхдаккхара нах т1ахьехаш къахьегаро, цар къахьегамхой оаг1ув хьаллоацаш хиларо.
Х1аьта а царех цхьайола произведенеш ешача хана вайна гучадоал цу хана язде д1аволалуш мара ца хиннача Гойгов 1аддал-Хьамида йоазонашца цхьаццадола кхоачамбоацараш а нийслулга. Бокъонца 1о а хайна йоазув де йиш йоацаш, цу шерашка Гойгов ший беррига низ т1абахийта къахьегаш вар Г1алг1ай мехкара а, Къилбаседа Кавказера а деникински бандаш аракховсара. Цудухьа цу шерашка цо даьча цхьадолча йоазонашца бокъонца дег1авенача воккхача йоазонхочун говзал ца гой а, вай ала йиш я, цу бирсача замах Гойгова язъяьча очеркаша дикка совъяьккхар цун говзал. Из иштта хинналга вайна хьагойт цо цул т1ехьаг1а яздаьча дувцараша, белггала 1925 шера Краснодареи Ростовеи арадаьннача цун "Беспросветный путь", "Кровь за кровь" яхача къаьсттача книжкаша, 1926 шера язъяьча "Джан-Гирей" яхача повеста.
Юххера а, массехк шера дуккха ц1ий 1оухийташ т1ом баьчул т1ехьаг1а, 1920 шера март бетта х1анзарча Нохчий а Г1алг1ай а мехка ерригача территоре т1а Советски 1аьдал бокъонца д1аэтта даьлар. Граждански т1ема доакъашхо, эггара хьалхарча г1алг1ай коммунистех ца1, ч1оаг1аг1а болча революционерий -Шерипов Асланбекеи, Гикало Николаеи, Ахриев Г1апуреи соратник хинна Гойгов 1аддал-Хьамид Г1алг1ай ревкома членалла хорж, х1аьта цул т1ехьаг1а а шийх массаза а доаллаш хиннача хьинарцеи, деналцеи, кхерама т1ехьашка ца воалаш, к1аьдвалар фуд ца ховш веррига а ше д1алу цо шийна т1адилла г1улакх кхоачашдара. Граждански т1емои интервенцеси бохабаь халкъа боахам юхаметтаоттабеш хул из. Иштта цо болх бу тайп-тайпарча боахамеи административнии культураи организацешка, Г1алг1ай облисполкома культураи искусстваи отдела кулгалду, боккха партийнии паччахьалкхени болх лелабу. Юххера а, из ва городе Баку М. Ф. Ахундова ц1ераг1ча операи балетеи х1анзарча театра здане чу 1920 шера сентябре хиннача Малхбоален халкъий цхьоалаг1ча съезда делегатех ца1.
Ховш ма хиллара, съезда болх чакхбаьнначул т1ехьаг1а, Къулбехьарчеи Малхбоалехьарчеи йистошка даьхача 38 халкъа викалех латта делегаци Москве В. И. Ленин волча хьийха хилар. "Малхбоалехьара халкъаш дахара моттигашкарча РКП /б/ декхарех" дола дош дувцаш РКП /б/ ЦК Политбюро заседани хилар. Делегацена юкъе г1алг1ай халкъа викал вар Гойгов 1аддал-Хьамид. Укхаза б1аргавайра цунна Владимир Ильич Ленин, х1аьта цун кулг а лаьцар цо. Цигача ше вахарах а, шийна цигача дайначох а лаьца язъйир цо, хьалхаг1а язъяьча ший дукхаг1йолча произведенешца нийсйича дневникови йоазув а доацаш, йоазонхочун б1арго керттерча г1улакхий ма1ан къаьггача сурташцеи, ма дарреи хьалоацаш а хилар гойташ йола "В. И. Ленин дагавохарах" яха очерк.
Ший юххьанцара дешаш д1адолалушшехьа а цу т1а хьаьналча къахьегамхоша баьчча ваь хьалхаваьккхача Ленина сурт-сибат гойта г1ерт автор: "Массехк минот яьннача г1олла тхо долча хьачуваьлар юкъерча дег1ара, к1айяла йолаенна лоацца тесса модж а йолаш вола къонах. Из вар Владимир Ильич. Б1убенна г1а боаккхаш хьат1а а вена, массане а кулг лоацаш моаршал а хаьтта, ший председательски моттиг д1алаьцар цо".
Белгалде доагIа В. И. Ленин шийна б1аргавайнеи цунга ладийг1аи волча Гойгова вай г1алг1ай литературе духхьашха цун образ хьакхелла хилар, из керда 1аьдал хьакхеллар хиларах тарра, из национальнии интернациональнии позицешкара хьахьекха хилар, юххьанце а денз из чоалхане а бехктокхаме а декхар кхоачашде цун дика аьттув баьнна.
Х1аьта белггала лакхара говзал йола ший произведенеш Гойгов 1аддал-Хьамида язъйир 1927-1939 шерашка. Къаьстта царех ларх1а еза "Серго" яха повесть. Г1алг1ай советски литература сихха дег1адена хилара дика тешал даь ца 1еш, цо х1анз а лоарх1аме дакъа лоац вай къонача тIехьен сакхетам совбаккхара.

* * *
Граждански т1ема хана Къилбаседа Кавказе Чрезвычайни комиссар волаш вайта хинна Серго Орджоникидзе валарах 1936 шера Москверча партийни издательства редакцес лаьрх1ар из дагавохарах дола сборник арахеца аьнна. Цу шера 16 июне издательствос каьхаташ дахьийтар Серго Орджоникидзеца цхьана Советий 1аьдал доаккхаш къийсача дуккхача нахага цох дола шоай дагалувцамаш язде аьнна. Цу тайпара каьхат дера Къилбаседа Кавказе Советий 1аьдал оттадеш дуккха а Сергойца цхьана тух-сискал декъаш, гаргга из вовзаш хиннача Гойгов 1аддал-Хьамидага а. Белггала т1аккха лаьрх1ар 1аддал-Хьамида цу дикача къонахчох, бакъволча турпалхочох повесть язъе аьнна. Х1аьта из бокъонца язъяь чакх а яьккха 1937 шера 4 октябре Москве д1аяхьийтар цо.
Серго Орджоникидзе керте а латташ, Къилбаседа Кавказе лаьттача граждански т1ема юкъе г1алг1ай халкъо лаьцача даькъана хетаяь я из ала доаг1а цу говзамеча литературни произведенех. Из бахьан долаш цу заман а, цу ханарча наьха а ма дарра бакъдола сурт гойта в1ашт1ехьадаьннад цун автора.
Керда 1аьдал даккхара лоаттабаьча т1ема ч1оаг1а хала а бехктокхаме а зама яр Серго Орджоникидзе Къилбаседа Кавказе кхаьча ха. Ший повеста т1а из дика гойташ волча Гойгов 1аддал-Хьамида иштта язду цох лаьца:
"Контрреволюце 1аьржа талг1еш етташ яр Дон, Кубань, Украина. Города т1ехьа город йоаккхаш, еррига х1ана яц аьнна Украина д1алаьцаяр немцаша. Ди дехача шоай г1ончашта Краснова, Корнилова хьаьнала къахьегача адамашцара нийсхал а йоахаш, ц1еша диза той дездеш бар оакхарой хьисапе бийрза инаралаш Дона станицашка, шерача аренашка, диза лаьттача Кубана кхашка. Кердаг1йолча техникаца кийчвенна моастаг1а дорхвенна т1авоаг1аш латтар. Советий 1аьдалгара позицеш цхьаннена т1ехьа шоллагIяр йолаш д1а а йоахаш".
Къулбехьарча Россе Чрезвычайни комиссаралла хьожаваь Серго Орджоникидзе цхьан фронтера вокхазахьа водаш, денна а бусса а сало1ам боацаш, къахьегамхой хьинар ураувттадеш лел. Эггара халаг1а моттиг мел эттача д1акхоачаш, моастаг1чоа меттахьа етташ топ а йолаш, хадданза партизанашта а, ц1еэскархошта а уллув волаш хьахьокх из Гойгова. Массанена а д1ахоз цун ч1оаг1а наьха дегаш ураувттадеш йола оаз: "Новкъостий! Болхлойи ахархойи класса г1улакх бахьан долаш г1овтта! Котдаргда вай, новкъостий!"
Ч1оаг1а йоаккхо ю Сергос ираз, парг1ато, лаьтта бахьан къахьегамхой ураовттабара, царга дилла а топаш, поатронаш, снарядаш хилийтара. Х1аьта а моастаг1а геттара т1ате1аш ва. Нийлхлуш латт г1ана т1ехьа г1а боаккхаш т1ехьашка дувлаш долча Ц1еча эскара доакъош. Геттара к1аьдбенна ба Украине а Ростове а моастаг1а кот а ваьнна хьаухаш бола ц1еэскархой. Уккхаза, Къилбаседа Кавказе, уж в1ашаг1а а теха, контрреволюце йохае декхар оттаду царна хьалхашка Сергос. Х1аьта цун из дика в1ашт1ехьа а доал берригача г1алг1ашеи Къилбаседа Кавказа къахьегамхошеи керда 1аьдал дика хьаллацарца.
Лоацца аьлча, геттара дика а хоза а даьхкад Гойгов 1аддал-Хьамида тайп-тайпарча халкъех баьннача дуккхача наьха сурт-сибаташ. Белггала вай дег чу дувшаш хьакхеллад цо Шерипов Асланбека, Албогачиев Ювсапа, Орцханов Хизара, Муталиев Са1ида, Калмыков Бетала, Гастиев Андрея, Дьяков Александра сурт-сибаташ. Шоай са а дег1 а ца кходеш кердача 1аьдала викалаш хинна моастаг1чох латаш гойт уж автора. Х1аьта шоаш ма барра хьахьекхаб автора хьаьналча къахьегамхой моастаг1ий а. Шоаш хьалхе а баьча соцамах г1алг1ай халкъ харцахьарча новкъа даккха а, эрсий къаман викалашца гоамал оттае а г1ерт уж, бакъда цох х1ама хилац.
Повеста эггара керттера турпал волаш чакхвоал Серго Орджоникидзе. Белгалде доаг1а цун оамалаш цу замах хиннача бакъболча къахьегамхой викалий оамалаш я аьнна. К1оаргга хьаькъал а, дика дог а да цун. Дилла а къахьегамхошца ч1оаг1а бувзам болаш, ший Даьхен тешаме во1 а, визза патриот а ва из. Ден а бус къахьег цо къахьегамхошта нийса кхетам балара. Белгала из гучадоаккхаш да г1алг1ай къахьегамхой съезде цо деш дола къамаьл. Цхьабола нах духьала боллашехьа а, г1алг1ай къахьегамхой съезде къамаьл а дийя, бокъонца наьха уйла шийна т1аоз Сергос.

* * *
Тахан вай ч1оаг1а беза ларх1а безаш а, дагабоханза бита йиш йолаш а бац Гойгов 1аддал-Хьамида цу ханарча эрсий халкъа керт-керттерча йоазонхошца хинна бувзам. Бера хана денз х1ана дац аьнна дика йовзаш а, ч1оаг1а дукхаезаш а хиннав из эрсий литературе доккхий толамаш даьхача А. М. Горьке творчество. Х1аьта къаьстта цун безам т1аозаш хиннаб А.М. Горьке яздаьча "Лаьчах долча илле", "ДуIакхайкорах долча илле", "Йо1и 1оажали" яхача легенда, "Нана" яхача романа.
"Лаьчах долча илле" к1оарггача чулоацамах ше цецваларах, ше из юха а юха а деша безам боаг1аш хиларах, дуккхача хана денз цунна тарра хургйола произведени язъе г1ерташ хиннав Гойгов. Х1аьта А. М. Горьке творчествах дикка масал а эцаш, г1алг1ай багахбувцама иллей ларда т1а цо 1918 шера эрсий меттала язъяь хиннай доккха ма1ан долаш йола "Тутмакх" яха стихотворени. Цун лакхарча поэтически лоарх1амга хьежжа, из стихотворени шийна дукхаезаяларца, Серго Орджоникидзес цунна кепатохийта хиннай 1918 шера 27 феврале Владикавказе арадувла доладеннача "Революционни лоамаро" яьхача газета эггара хьалхарча номер т1а.
Иштта, А. М. Горьке дуккхача произведеней санна, лакхара граждански пафос йолаш, нах б1убенна кердача вахара т1абехаш я Гойгова кхыйола произведенеш а. Масала, "Г1алг1ай къам. Кортамукъале бахьан эза 1азап", "Бицбеннараш", "Къоалаш чакхдалар", "Коммуниста йоазонаш", "В. И. Ленин дагавохарах".
Х1аьта шийна дукхавезаш, ше лоарх1аш вола А. М. Горький б1аргаго а, цунца къамаьл де а, ладувг1а а в1ашт1ехьдаьнна хиннад Гойгов 1аддал-Хьамида. Цу хана Москвера Буро т1а командировке вена нийсвеннача, дуккхача хана денз В. И. Ленин а, 1905 шера денз А. М. Горький а вовзаш хиннача Я. С. Ганецкийца а, г1алг1ай автономни областерча кхыча бехктокхамеча болхлошца а цхьана из духьалваха хиннав Тифлисера ваьнна, 1928 шера Буро т1а воаг1ача Горькена. Казбеги яхача юрта хиннад цар в1ашаг1кхетар. Х1аьта цигача къамаьл даьчул т1ехьаг1а, шийна духьалбаьхкарашца цхьана сурташ дахийта хиннад А. М. Горьке. Х1анз а т1ехьа долаш да царех цхьа сурт. А. М. Горькена уллув латтараш ба Гойгов 1аддал-Хьамиди, цун сесаг Тамара Сослановнайи, Я. С. Ганецкийи. Буро тIа вIашагIкхийтта дуккха гIалгIай а хIирий а йоазонхой а болаш, А. М. Горьке аьлар цу хана ГIалгIай литературни общества председатель хиннача Гойгов Iаддал-Хьамидага:
"Оашош яздаьчох диках мел дар со волча хьадайта. Из деша а, цох сайна хетар ала а ха лохаргъя аз. Цул совгIа, Советий мехка мел дахача халкъий йоазонхой говзамеча литература произведенеш кепаеттаргйола къаьстта дола альманах арахеца лаьрхIад аз".
Тахан вай дикка деза лархIа дезаш да аьнна хетт Октябрьски революци хинначул тIехьагIа нийсса кхо шу а далалехьа, 1920 шера гурахьа цIихеза эрсий йоазонхо Александр Серафимович Буро тIа ваха вена хинналга а. ЧIоагIа бехктокхаме а хала а ха яр из, хIана аьлча 1920 шера март бетта мара бокъонца граждански тIом чакх а баьнна Советий Iаьдал оттанзар ерригача Къилбаседа Кавказе. ХIаьта йоккхача Россе лаьттача граждански тIем тIа массехк шера дакъалаьца эрсий цIихеза йоазонхо А. С. Серафимович Буро тIа ваха вар боккхача лоархIаме хилар цун ший творчество дегIаяра а.
Буро тIа вена нийсса цхьа бутт а балалехьа А. С. Серафимович хорж цу хана хиннача Терски облисполкома пропагандаи агитацеи отдела заведующелла, облревкома членалла, хIаьта цу хана арадувлаш хиннача "Коммунист" яхача газета редакторалла хьожаву. Цу бехктокхамеча балхашка хиларга хьежжа, из каст-кастта хул гIалгIай лоаман а, шаьрача ара а ухкача юрташка, цо дилла а оагIув хьаллоац керда Iаьдал чIоагIдара гIайттача къахьегамхой.
Иштта гIалгIай мехка боккхача лоархIаме бола партийни а журналистски а болх дIаболабаьча А. С. Серафимовича кастта доккха доттагIал тоссалу Мальсагов Кураза Зоврбикаца, Гойгов Сипсой Iаддал-Хьамидаца, Беков ДордагIа Темботаца.
ХIаьта А. С. Серафимович вовзар а, везар а геттара а боккхача лоархIаме хилар 1918 шера денз эрсий меттала тайп-тайпарча жанраех йола произведенеш язъе волавеннача Гойгов Iаддал-Хьамида вахаре. Эрсий воккхача йоазонхочунца дага а вувлаш, цо доккха новкъостал а деш язйир Iаддал-Хьамида 1920-1923 шерашка ше мел язъяь произведенеш. Къаьстта боккха лоархIам болаш я царех "Эсса юхе гIолла урагIа водаш", "ГIалгIай мохк", "Бераш довш латт", "Коммуниста йоазонаш", "Бийсанара рыцараш" яха очеркаш а дувцараш а.
Вай дегашта чIоагIа тоам беш да цу халача, бехктокхамеча замах, къаьстта 1920-1928 шерашка, гIалгIай йоазонхочо Гойгов Iаддал-Хьамидеи эрсечо Александр Серафимовичеи даь публицистически йоазонаш цар керттерча чулоацамга диллача дикка вIаши гарга долаш хилар. ХIаьта цун ший бахьанаш а да. Царех цаI да уж шаккъе а гIалгIай мехка гIолла дуккха а цхьана лийнналга. Масала, 1920 шера Назране хиннача гIалгIай къахьегамхой съезде цхьана дакъа лоацаш хилар уж, цига къамаьлаш а дир цар. ХIаьта цар шинне а яздаьд цу съездах. Бакъда, хьалхагIа яздаьр А. С. Серафимович ва. 1920 шера 24 августа арадаьннача "Правда" газета тIа "Кавказе" аьнна цIи а йолаш кепатехача ший очерка тIа дика говза сурт оттадеш А. С. Серафимовича дувц цу съездах, цун балха юкъе дакъа лоацаш хиннача нахах, хьахьокх Советий Iаьдал чIоагIдара уж бов безе а кийча болга.
"Хетаргахьа, вай берригача мехка а хургбац уж санна бирса Советий Iаьдал оттадара тIехьа бола къахьегамхой", - яздора из очерк чакхйоалаш А. С. Серафимовича.
Белгалде доагIа А. С. Серафимовича 1920 шера язъяьча цу очерках 1937 шера "Серго" яха повесть ше язъеш Гойгов Iаддал-Хьамида дика пайда ийцалга.
Серго Орджоникидзе сурт-сибат къаьстта дика хьакхоллара гIалгIай
йоазонхочунна дика гIо-новкъостал дир 1920 шера 27 августа "Правда" газета тIа араяьннача А. С. Серафимовича язъяь хиннача "Шозза вIашагIкхетар" яхача шоллагIча очерко а. Цу съезде Сергос даьча къамаьло наьха дегаш кхы а ураоттадаьлга, цар сакхетам совбаьккхалга гойт вайна эрсий йоазонхочо. Шоай классови моастагIа полковник Шахмурзиев хьа а лаьца, шоаш Iаьдалга дIалу цига гулбеннача къахьегамхоша. Къаьстта лоархIаме моттиг дIалоац цу эпизодо вай лакхе йийцача Гойгов Iаддал-Хьамида "Серго" яхача повеста тIа а.
Ше яздаь "АргIе улла город" яха книжка Гойгов Iаддал-Хьамида совгIата луш цун беттагаргаш тIа А. С. Серафимовича яздаьдар: "ЧIоагIа бакъахьа хетар сона, Iаддал-Хьамид, вожаш балхаш а дита, Iа бокъонца цIенхаштта йоазонхочун болх дIаболаборе".
Ала деза, административни балхаша Iаддал-Хьамида дукха низ а ха а дIалоацалга ховш, хIаьта творчески балха цо цIенхаштагIа уйла тIаяхийтар а, кхыметтел цунна цо ший беррига низ дIабалар а ловш яздаьдар уж дешаш эрсий йоазонхочо.
Дуккхача хана денз Гойгов Iаддал-Хьамид вовзаш а, лоархIаш а хиннача эрсий йоазонхочо М. О. Пантюхова белгалдеча тайпара, иштта ший йоазоний лакха мах беш моттиг нийсъелча, массаза а чIоагIа эхь-бехк леладеш саг хиннача Iаддал-Хьамида, вела а къеже, кулг тоссаш хиннад:
"Мичара вена йоазонхо ва со? Ялат Iалашдара фронтера мугIарера болхло ва-кх! Йоазонаш дар из-м мичча хана а цкъа де йиш йолаш гIулакх да. Тахан-м массарел а лоархIамегIа да къахьегамхой бузабелга".
Цул совгIа, дикка йоккха моттиг дIалаьцар гIалгIай йоазонхочун Гойгов Iаддал-Хьамида вахаре цо эрсий цIихезача йоазонхочунца Александр Александрович Фадеевца леладаьча доттагIало а. Вайна хIанз а дика йовзаши езаши я 1918 шера денз Гойгов Iаддал-Хьамида "Советски къулбехье" яхача газета тIа кепайийтта произведенеш. ХIаьта вай чIоагIа деза лархIа дезаш да царех цхьайола произведенеш дика тоа а еш кепаеттийтар цу шерашка цу газета партийни отдела заведующи волаш болх баь А. А. Фадеев хинналга. Къаьстта А. А. Фадеева ший кулгаца тоа а еш, 1924 шера цу газета тIа араяьнначарех я Гойгова "Лоаман юрта Iарбий хьужаре" яха очерк.
Ше Ростове массаза нийслу дилла а А. А. Фадеевца вIашагIкхетар ловш хиннав Гойгов. Дилла а из балха волча редакце а, цун цIагIа а дукхавеза хьаьша санна тIаэцаш хиннав Iаддал-Хьамид. Общественно-политически гIулакхех а, Къилбаседа Кавказе лоамароех болча къахьегамхошта хьалхашка латтача кердача декхарех а, советски йоазонхой кердача произведенеех а хулаш хиннад цар къамаьл. ХIаьта цунца къамаьл даьчул тIехьагIа дуккха а айлуш хиннаб гIалгIай йоазонхочун Гойгов Iаддал-Хьамида сакхетам.
Ростове ше балха волча хана массехказза Буро тIа а, Шолжа-ГIалий тIа а вена хилар А. А. Фадеев. Иштта цо дика новкъостал дир гIалгIай а нохчий а мехка эггара хьалха арадаьннача газетий болх дикагIа вIаштIехьа баккхара, хьагул а баь хьехамаш дир гIалгIай кхувш боагIача йоазонхоштеи журналисташтеи хьалхашка.
Белгалде доагIа, граждански тIема юкъе хьинаре дакъа лаьца волча эрсийи гIалгIайи шин йоазонхочун - Александр Александровича Фадеевеи Гойгов Iаддал-Хьамидеи дика барт товр шоайла вIаши. Цох лаьца массехк шу хьалха еннача Гойгов Iаддал-Хьамида сесаго Тамара Сослановнас каст-каста дагалувцар цкъа шоаш 1924 шера Ростове бахача хана Iаддал-Хьамида шийна совгIата коч эцарах шоаш вIалла ахча а доацаш биссар. "Хьо уккхаза хилалахь", - аьнна, А. А. Фадеев волча редакце дIачу а ваха, сиха цунга ше язъяь очерк дIа а енна, кара хьаийца ахча а дахьаш, шийна уллув А. А. Фадеев а волаш Гойгов юхаверзар.
А. А. Фадеевца цхьана "Советски къулбе" яхача газета тIа болх баь а, цул тIехьагIа Къилбаседа Кавказа пролетарски йоазонхой ассоциаце правлене председатель хинна а ва эрсий йоазонхо Владимир Петрович Ставский. Из а хиннав Гойгов Iаддал-Хьамидаца боккха бувзам болаш, каст-кастта гIалгIай мехка воагIаш, юххьанца денз говзамеча литературан йоазонаш де гIертача йоазонхошта хьехам луш а, новкъостал деш а.
Къаьстта цо новкъостал дарца 1925 шера Ростове а Краснодаре а эрсий меттала арадаьлар Гойгов Iаддал-Хьамида "Сердал йоаца никъ", "ЦIийна духьал цIий" яхаш дола ши книжка. ХIаьта цул тIехьагIа а цо новкъостал дарах Гойгова дуккха произведенеш арайийллар Ростове арадийнача "На подъеме" яьхача а, "На литературном посту" яьхача а журналаш тIа. Дикка лоархIам болаш дар царех В. Ставскес ший кулгаца тоадаь кепатеха "Нана-есар" яьха дувцари, "Джан-Гирей" яьха повести.
1928 шера 23 апреле ше Гойговга яздаьча каьхата тIа Къилбаседа пролетарски йоазонхой правлене председатель хиннача Владимир Петрович Ставске яздора:
"Моаршал да хьога, са веза новкъост Гойгов! 1928 шера 30 апреля Москве болх бе дIайолалу Ерригсоюзни йоазонхой конференци. Дика дар вай цигача цхьана даха вIаштIехьдаьлча. Тахан почтаца ахча дIадойт аз хьона. ХIанз арадоалаш долча "На подъеме" яхача журнала тIа кепатохаш я хьа "Нана-есар" яьха легенда. Цу журнала пхелагIча номер тIа кепатохаргйолаш я хьа "Джан-Гирей" яха повесть а. Мерза моаршал дойт аз хьога. Кастта вIашагIкхетаргда вай. Хьа В. Ставский".
ХIаьта В. П. Ставскес цу хана ше а язъйир гIалгIай вахарах лаьца йола массехк литературни произведени. Къаьстта боккха лоархIам болаш я царех 1927 шера "На подъеме" яхача журнала тIа араяьнна хинна цун "ГIалгIай лоамашка" яха очерк.
Иштта боккха бувзамаш болаш хиннав Гойгов Iаддал-Хьамид эрсий кхыболча йоазонхошца а. Масала, царех ва Михаил Булгаков, Николай Тихонов, Петр Павленко, Сергей Городецкий, Михаил Пасынков, Моисей Кац, Михаил Слободской.
Ала деза, цу хана эрсий цIихезача йоазонхошца иштта к1оарга бувзам хиларо гIалгIай кхувш воагIача йоазонхочунна Гойгова къаьстта дикка новкъостал дир цу замах тIехьадиссача гIулакхашца лира тIом лоаттабеш йола говзаме произведенеш хьаккхоллара. Каст-кастта А. С. Серафимовичаца, А. А. Фадеевца, В. П. Ставскеца дагадувлаш хиларах дIаволалу Гойгов Iаддал-Хьамид паччахьа заман къизал гойтара йола произведенеш язъярал совгIа, керда вахар чIоагIдара кIоарга чулоацам болаш дола говзаме литературни йоазонаш де а.
Иштта цIихезача эрсий йоазонхоша даь новкъостал бахьан долаш Гойгов Iаддал-Хьамида кастта вIаштIехьадоал тIехдика дувцараш яздарал совгIа, "Джан-Гирей", "Сомавалар", "Серго" яха повесташ язъе а.
Эрсий цIихезача йоазонхошца доттагIал леладаро чIоагIа новкъостал дир Гойгов Iаддал-Хьамида сакхетам сиха а, нийсача новкъа а дегIабара, цун произведеней чулоацам кIоарга а, хIаьта говзал лакха а хилийтара.
Юххера а ала доаг1а, тайп-тайпарча шерашка Гойгов Сипсой 1аддал-Хьамида язъяьча очеркийи, стихайи, дувцарийи, повестийи лакхара мах вай замах а бовнза болга, уж х1анз а т1ехьа боккхача маьхе я вай къона т1ехье хьалкхеяра.

МАЛЬСАГОВ АБУ








 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru