новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 140 (9661) вторник, 15 ноября 2005 года

ЛИТЕРАТУРНИ ОАГIУВ

Тимурзиев Башир

Разведчик


Дагадоаг1аш дий, г1алг1ай, шо
Т1ом йистебаьнна Коталон шу?
Меца долаш, биркъе лелаш,
Хулар вай школе дешаг1ерташ,
Даар-дувхар эсала долаш,
Наьха мехка хало 1овшаш.

* * *
Вар тха школе г1алг1а хьехархо,

Майра т1омбаь лоамаро

Студент волаш дешаваьг1а,
Ший ло1аме т1ем т1а ваха.

Моастаг1ашта дукха зе даь.
Дег1 ца кходеш ч1оаг1а т1ом баь.
Вар из аьрда цхьа пхьарс боацаш.
Мел хьалаца кхо, п1елг мара
Аьтта кулга п1елгаш доацаш.
Дика т1омбаь ший сий даьккха,
Накха совг1атех сийрдабаьккха.
Школа юхе ше цхьаь вахаш,
Эрсий мотт вар из тхона хьехаш.
Цунца тхо миччахьа долхар,
Из б1аргавайча - нах г1адболхар.
В1алла дукха цун ха яцар,
Цунга совг1аташ мел да хацар.
Тхоца къамаьл к1аьда дора.
Саррахь из вахача тхо гуллора.

Йоагача ц1epa гo бий.
Товна юкъе коартол йотташ.
Цхьа дош аьнна йист ца хулаш,
Хулар хьаьрчче шортта даг1аш.
Мишта хиннад зе, оаха аьлча,
Хьехархочо делар ший жоп:
"Вар со т1ем т1а тахкамхошца.
Дахар тхо цкъа "дийна мотт" ба,
Моастаг1чуна уж къайленаш ха.
"Мотт" боалабеш юхадоаг1аш,
Нийсделар даг1аш дахчан б1оaг1аш.
К1арцхалаш саьргаш шоайла доахкаш,
Къайлах ехка минаш йоахкаш.
Яр 1аьржа бийса - х1ама гацар,
Боахкар немций часовой хувцаш.
Дагадоаг1а ала баьнна.
Гаьнадоаццаш тата даьнна.
Цхьа ха яьнна кхетам чу веча
Хайра боаца пхьарс, кулг аьча.
Вар са новкъост ховш чов ехка,
Д1аг1оргвоацаш со вита-вехка.

К1отаргашта юкъе хьулалуш,
Оаха яьккхар ха, "мотт" лорабеш.
Ваьккха хьалха эпсар-ванчар,
Тхо кхоъ малх кхетале чукхаьчар.
Из "мотт" бар тха ткъесталаг1а,
Тхо шиъ вар полке ц1ихеза ч1оаг1а.
Госпитале со д1авигар,
Цхьа бутг боаллаш письмо кхаьчар.
Са доттаг1вар каьхат дайтар.
Яздора:
"Кийчлелахь олла "Дошо Седкъа".
Кхо бутг баьккхар аз госпитале.
Саг варгвац сона дайнар дийца.
Бар доарахой кувгаш доацаш.
Геттара дукха бар пхьарсаш доацаш.
Б1аргаш доацаш - х1ама ца гуш,
Тато къорбаь х1ама ца хозаш.
Дунен сердал шоай д1аяьнна,
В1алла кхетам чу боацаш ухкаш.
Яьздаь каьхат д1адоалар дайна,
Доттаг1а а д1аваьлар са вайна.
Госпиталер аравоалаш
Со спецотделе д1ат1авийхар
Нах боаццача, къайлаг1а санна,
Елар майдилг - "Майралла coвг1aт".
Вар гебист - эпсар юхьт1ара
Вай моастаг1а санна ц1имхара.
Аьлар:
"Г1алг1ашкахьа ваха везац,
Г1алг1ай цигара леха безац.
Хьо Казахстане веза ваха,
1а хьай дезал цигара лаха.
Хьа деррига къам даьккхад мехках.
Приказ да шо Казахстане лахка.
Укх т1а яздаь деррига да,
Хьона болх лургба - инвалид ва".
Из а аьнна каьхат далар,
Йист ца хулаш со араваьлар, -
Дилла доацаш, гeттapа ч1оаг1а
Дог лаьцар са божмоарзаг1ас...
Казахстане д1акхаьчача,
Даьй мича бессаб сона хайча,
Гучадаьлар д1абаьнналга.
Да-нана доацаш се висалга.

"Дошо Седкъа" сона лургболаш
Хиннав командир лакхе латкъа.
Соцаваьв кхы яздергдоацаш,
Цy хьаькъехь в1алла йистхургвоацаш…
Доттаг1а-м беннаб "Дошо Седкъа".
Са хьамсара бераш!
Доацаш санна х1ама эшаш,
Деза оаша дика деша.
Д1абаьннаб т1ом -
Вай ц1аг1оргда,
Оаш Даьхен д1оаг1аш
Бедохкарда".

* * *
Цхьа шу даьлар тхона хьехаш,
Йоаца бокъонаш дика гуш,
Царна сатоха ца могаш,
Дажал-наькъан йоккха вас яь,
Валар, дега мазаш хаьда…

Байра наьха сийрда к1ерам,
Бижар дег чу шийла кхера.
2005 шу

Тангиева Роза

Са г1озале, са ц1е зизаш
Дукха деций дунен т1а
Дала кхелла хоза х1амаш.
Сомий беш, баьцадаараш,
Бакъда зизайл хозаг1а
Сона хетаргахьа х1ама дац.

Зизаш даг1а са коа, беша
Цар са б1аргаш деладу.
Цхьацца болчар оалаш хоз
"Зизаш дег1ача ялсмале гургьяц"
Со царца къувса кийча я
Х1ана аьлча, зизайл хозаг1а
Укх дунен т1а х1ама дац!

Хьаьший
Хьаьший ух со йолча, со ц1аг1а йоландаь.
Хьаьший ух со йолча, со царна т1ера йоландаь
"Хьо ц1аг1а ца хилча", - оал сога
"Ц1енош даьсса хетт".
Хьо ц1аг1а йоацаш, нанас саготдаьд".
Аз моаршал хаьтте, дег т1ар елаяле
Хьаьша маг1авоаккх,
Пишка т1а чайник оттайий,
Керда чаьбуц йоаккх.
Сиха д1аелле ч1аьпилг 1аькъача тосс.
Хьаьша ваьг1е самукъа даьккхе
Са даарах ший чамбаьккхе,
"Ираз долаш яхар хилда", - аьле
Сона ловца баьккхе вода.

Олг
Г1айг1ане яха нана яйча
Оал аз цунга
"Де аз хьона д1айха олг".
Наьна юхь т1а
Елар доал т1аккха
"Дел са йи1иг"
Аьле нанас оал.
"Д1айхача олгага
Х1ама кхоачаргдац".
Бод хьокхабий, олг
1аькъача 1очудул аз.
Цу шун т1а-м
Лоалахо а т1акхоач.
Д1а-хьа эцаш
Хестаду цу шинне
Д1айха к1аьда олг.
Цкъаза наьнах тара
Хет сона хоза, д1айха олг…


Нане гударг
"Нане гударг хьая - оал,
"Уйча яьнна сало1аргдар аз"
Ви1ий къонгаш оарцаг1боал:
"Аз хьоргья 1умара оал,
А, аз мара - 1аьлас йоах,
Сога яхьийта йоах Аслана
Со ва яхьа езар" Мусас йоах.
Гударг в1аши къувсаш
Уж бохк, х1аьта
Нани-м гударг хьа ца
Кхоачаш, елаш уралатт.

Угурчиев Азмат-Гири
Лийхаяц атто
Са шераш х1анз гуйрангахь д1алеста,
Са зе ца кхув чехка долхаш да.
Бера оамал дег1ацар д1акъаьста,
Малх са чубазагахьа леста хьежаш ба.

Бакъда, лийхаяц аз дег1а атто,
Дег1адале хургда яьхадац,
Мелла йоккха т1акхачарах хало,
Со низ беха юхаваьннавац.

Юхавала йиш яц, яьхад дего,
Хьай мул т1ехьа бита мегаргбац,
Пхьерал т1ехьа вувцаргва хьо халкъо,
Из хьа вахар сага дезаргдац.

Хиннав лаьттан к1алхара к1ора боаккхаш,
Новкъосташца болат лоаладаьд,
Се кхаьчача даим хьалха волаш,
Аз беркате, хьаьнал къахьийгад.

Къахьигад аз кулгех шонкаш йоахаш,
Даьхен беркат денна дебадаьд.
Сайга йоаг1а арг1а к1ала юташ
Вахаргвоацаш дагахь нигат даьд.

Малув яхар
Малув яхар са никъ атта ба,
Стихаш язъе в1алла хала дац?
Со цунца къувса тахан кийча ва,
Из къарве сай низ кхоачаргбий-м хац.

Форда бухе жовхьар лохаш санна
Дешаш лехаш воаллаш хул поэт.
Корадаьча б1аьннена юкъера
К1аьдаг1а, дог хьоастар лаха г1ерт.

Доакхал де йиш я
Вай д1адолх, кхы юхадоаг1аргдоацаш,
Бакъда, укх лаьтта вай дегаш дус.
Тахан д1адоладаьр юкъаг1дутаргдоацаш,
Доаккхал де йиш йола вай т1ехье юс.

Цхьабараша д1айхача дешашца
Дагалаьца, вай хьоахаде а мег,
Х1аьта цхьачар, воча яппарашца
Шоай г1алаташ а хьат1адехка мег.

Фу дергда, г1алаташ дийннад дукха,
Уж-м ца дувла саг кхеллавац.
Цхьабакъда, вайгара дийннараш мукъаг1а
Т1ехьено шийгара доалийтаргдац.

Вай д1адолх, кхы юхадоаг1аргдоацаш,
Атта хиннаяц вай кхел.
Оаха д1адоладаьр к1алдутаргдоацаш
Кхувш йола т1ехье, 1а уйла ел…



ШИЙЛАЧА АРА Дувцар

Дика дешаш чакхъяьккхар вежараша Ахьмадеи Махьмадеи шоаш баьхача юрта хинна хьужаре. Къор1а деша харал совг1а, цунна ма1ан де а 1омабелар уж. Воккхаг1волча Ахьмада, чуийнна динцара г1улакх леладе ловш ше воландаь, хьужаре йитанзар. 31амаг1долча берашта бусалба йоазуви дешари хьеха волавелар из. Вурийттара ваьнна мара веце а, молла лоарх1ар цох наха.
Д1аволалуча хана дешара ший вешел т1ех хиннавале а, Махьмад сихха хийраваьлар бусалба дин г1улакхашцара. 1аьржача к1адах баьча т1ормига чу деллар цо ший тишденна жуж. Из т1оаргаца чу д1алочкъабир. Цу хана денз кхы цох кулг а тоханзар.
Цкъа нанас Берса-юрта хьажк1аш йохка вахийта Махьмад ц1а ца воаг1аш кхо ди даьлар. Лоалахошкара говр-ворда а даьккха, воша лаха т1ехьавахача Ахьмада сихха хьакоравир из. Ший даь ханнара хургболча нахаца пхьег1а т1а а хайна, эпсара кеп а йолаш, ваг1ар Махьмад базара гаьна доаццаш долча цхьан ц1ен коа.
- Хьажк1аш мичай? - хаьттар Ахьмада.
- Уж маьхалъяьхай аз, - халла йистхилар Махьмад.
- Ахча мичад?
- Из а маьхал даьккхад аз, - аьнна, истола т1а латтача х1ирий къаракъа шушана п1елг т1ахьекхар Махьмада. Т1аккха доккха са а даьккха, кулг лостадир.
- Говр-ворда а царех хьахинна ахча а маьхал даьккхад, - аьлар цо.
- В1ашт1ехьа вий хьо? Вира хьа биаб 1а? - корзаг1ваьлар Ахьмад. - Цу ахчах-м вай юрта мел волча сага тоъал малар ма доаг1ий.
- Из деррига аз сайна меннад мотт хьона, - раьза хиланзар Махьмад. - Аьлий санна нах ма бий сона йисте баг1араш. Айса акхарца даьккха ши ди вай шинне хьужаре даг1аш даьккхача кхаь шера нийсса хет сона.
Акхар дувца къамаьл кхета ца дой а, цун ма1ан шаьра кхетадора истола т1а баг1ачар.
- Байнараша хозве хьо а хьона гонахьа баг1а аьлий а, - аьнна, пхьарч ийра Ахьмада. Кердача хьаьшашцара къаста ца мога Махьмад низаг1а ворда т1а а хоаваь, ц1енгахьа вийрзар из. Шоаш Берсаюртара ара баьлча, цу фоарта чу х1ама теха Махьмад ворда т1ара эккхавир цо.
- Ж1али - мухъ техар цо, - г1аш лела везалга хацарий хьона 1айха говр-ворда дохкача хана.
Цу хана санна "камаьрша" кхы ц1аккха а хиланзар Махьмад, цхьабакъда, х1ирий къаракъаца ше тесса хьоашал дохаде раьза хиланзар. Кхы т1ехваьнна малара т1акхувш веце а, аьттув баьлча къайлаг1а кад текъа ца беш 1ацар из.
Шийца доттаг1ал леладеча кагийча наха юкъе массарел майраг1а вар Махьмад. Совдар шийга хьадувцийтацар цо, цадоаг1ар ше а алацар. Из цун оамал дика зийнаяр Ахьмада а. Цудухьа ший дагахьа раьза вар из з1амаг1 волча вешийна.
Оамала аьрдаг1а вале а, Ахьмада духьал баге тохацар Махьмада. Воккхаг1волча вошас аьннар хаьда лоарх1ар цо.
Вайнах мехках боахача 1ай барайтта шу кхаьчар Махьмада. Ший дагахьа т1ем т1а ваха ч1оаг1о яь вар из. Цхьабакъда, фу дар а хац, военкомате "ак" аьлар цунга. Дале а кхы ц1аькхаза 1аьдала т1аваха тохавелар Махьмад.
Из де дезаш хиланзар. Ткьаь кхоалаг1ча феврале ц1айзача, шийлача дийнахьа погонаш яда, герзах кийчбенна бола нах баьхкар цар коа.
- Ераш со волча баьхкаб, - г1адваха йист хилар Махьмад, беханза баьхкача хьаьшашта цецбаьнна б1арахьежаш латтача наьнагеи вешийгеи. - Къинт1ера даргда-кх шо сона. Шоана д1а а ца хойташ, военкомате вахавар со.
- Я готовий, - нийсвенна д1аэттар салташта хьалхашка Махьмад. Немци убивайт. Военкомат моя биль. Салташта хьалха хинна эпсар т1ачовха веннавар цунна, цхьабакъда, ц1аьхха кхетадир цо Махьмада аьнначун ма1ан. Цкъарчоа ше фу аргда ца ховш вехар из, цхьаннегара гlo дехаш санна д1а-хьа хьежар. Таккха сих ца луш, xlapa дош къаьст-къаьста оалаш, шоаш бена никъ хьабувца волавелар.
- Кийчле йоах укхо, - аьлар Махьмада, эпсарга ла а дийг1а, цхьаннахьа д1адуг вай дерригаш а.
- Т1ем т1а дуг вай? - корзаг1ъяьлар нана. - Аз фу дергда цигача? Сона-м хезадац кхалнах т1ем т1а кхувл, аьнна.
Шин-кхаь к1ира баал кхача хьаэца бокъо елар акхарна эпсара. Ше новкъостал дир гале чу жувр чубохкаш. Нанас сихъенна йизза даьтта кхабалги берх1ала елла массехк к1олди хьаийцар.
- Д1айха барзкъаш хьаэцалаш, - хьехар дир цхьан салтечо Махьмада. - Т1ехьаг1а эшаргда шоана. Дукха ха ялале поезда т1а ховшабир ераш а акхар юртара дуккха нах а. Б1арчча бетта никъ баьчул т1ехьаг1а Павлодарски областе цхьан яьссача станце 1обаьхар уж. Кастта вордаш хьа а йоалаяь, д1адугаргда шо, аьнна, хоам бир нахага.
Деррига дуне к1айдерзадаь доккха лоа уллар ара.
Шийлача михо б1арг хьалакха битацар нах. Хьайоаг1аргья, аьнна вордаш дукха говра. К1ирвенна д1ахьежача, пхиъ-ялх километр хургйолаш гаьнна юрт зийра Махьмада. Ди сайренгахьа лестача, шелала садетта г1ойле яйча, цига ваха тохавелар из. Нана а Ахьмад а раьза бацар Махьмад вахийта, бакъда, кхы де х1ама доацалга кхетадича, цо яхачоа хьат1абаьхкар.
Ши сахьат гаргга никъ баьчул т1ехьаг1а юрта йисте кхаьчар Махьмад. Эггара хьалха ше т1аоттавеннача ц1аг1ара хьаараяьннача цхьан теннача кхалсагага ший бала д1акодабир цо. Вокхо низкъала кхетабора Махьмада бувца мотт. Юххера а кулга оамалца шийна т1ехьа д1авийхар ер.
Ц1аг1а унзара яьнна кхалсаги кхо бери дар. Бокъонца цецваьлар Махьмад цар бувца мотт хьахезача: уж нохчий бар. Дахар-денар хаьттачул т1ехьаг1а, хайра цунна, уж укхаза кхаьча ши ди мара доацалга.
- Са мар колхозе болх бий хьажа вахав, - аьлар кхалсаго. - Тхо из чуварга хьежаш даг1а. Щеннана къахетаме саг я. Берашта маькх а к1еж яьккха хий а деннад цо.
Дукха ха ялале чувера мар. Супьян яхаш вар из. Махьмада ше долчча тайпара д1адийцар цунга станце 1обаьхача нахагара хьал. Ше оарц даккха венав а аьлар.
Ер ц1аг1а а вита, араваьлар Супьян. Ах сахьат а даьннадацар соалоз т1ехьайийза говр а йоалаеш из юхавенача хана. Кхы минот ца йоаеш, новкъа баьлар ераш. Бийса хиннаяле а, никъ шаьра къоасталуш бар. Говр чоаболах йодар. Кастта станце д1акхаьчяр Махьмади Супьяни. Гонахьа хьагуш саг вацар.
- Воше, т1ехьадисад мотт сона вай, - корта оагабир Супьяна. - Вордаш хьа а йоалаяь, нах д1абигаб. Шийна дага а доацаш дог ч1ехкар Махьмада. Дош ала магацар цунна, б1аргаш дизза хий кхехкадар. Из зийра Супьяна.
- Ма воха, - безаме йист хилар из;- Гаьна бига хургбац уж. Кастта хьалохаргба вай хьа нана а, воша а. юртахой а. Х1анзарчоа тхоца 1ергва хьо.
Иштта ший дезалах къаьстар Махьмад. Шоллаг1ча диинахьа коменданта т1а а ваха г1улакх д1адийцар цо.
- Укх миноте хьа гаргара нах хьалаха со г1оргва аьлча нийса хургдац, з1амига саг, - аьлар каменданта. - Цхьабакъда, д1а-хьа вахача, уж бола могтиг хоаттаргья, хьога хоам а бергба. Х1анзарчоа Полинай (иштта ц1и йолаш яр Махьмада бийса яьккхача цlarlapa кхалсаг) ц1аг1а 1еш ва аьнна д1аязвергва аз хьо. Диц ма делахь, хье спецпереселенец хилар. Юртара ког арабаккха бокъо яц хьа. К1ира цкъа комендатуре хьа а вена, кулг язде деза. Кхийтарий хьо?
Махьмад кхийтар. Ший гаргара нах шин-кхаь дийнахьа хьакорабоаг1аргхиларах дог тийша вар из.
Цхьабакъда, цунна меттар хиланзар. Кхы де х1ама доацаш висача, Супьянаца цхьана колхозе балха аха волавелар из. Цига низккъала маькх яккха аьттув бар.
Хьат1акхаьчар б1аьсти, лоа дешар, ловсардаха доладелар лаьтта. Цхьадолча деношка малх б1айха хьежар. Укх мехка цу тайпара х1ама хул аьлча тешаргвоацача ваьккхавар Махьмад ц1айзача 1ан деноша, лерга н1ана боатт1абе санна хьийкхача михо.
Махьмада нанеи Ахьмади бола моттиг хьалехар Полина яр. Къахийтар цунна гаргарча нахаца къастарах боккха бохам хинна лелача з1амигача сагах.
- Гаьна бац уж. Цхьан диинахьа д1а а хьа а ваха кхувргда, - аьлар цо. - Караковка яхача юрта кхаьчаб хьа вошеи нанеи.
Дог тохаделар Махьмада уж дешаш хьахезача. Наькъах ваха тохавелар из. Цхьабакъда, комендант раьза хиланзар из вахийта, ше къахьа къемат дергда аьлар.
- Мишта водац со цига? - 1окадар Махьмад. - Бийсана наб мича кхет сона уж дагабоахкаш. Са нана ма йий из.
- Ткъаь пхиъ шера набахта чувалла ловш вий хьо? - ц1ог1а техар коменданта. - Хьалаьцача из да хьона хургдар. Ер гой хьона?
Спецпереселенцашта могадеш доацар т1аяздаь каьхат хьахьекхар цо. - Закон да ер, к1аьнк...
Ше кхеравеннав аьнна кеп а оттаяь, комендатурера араваьлар Махьмад. Шиъ-кхоъ сахьат даьккхар цо юрта г1олла го тувсаш лелаш. Ший уйла хувцаенналгах комендант тешаве г1epтap из. Юххера из де аьттув а баьлар цун.
- Караковка мичахьа я? - хаьттар цо юртайисте шийх кхийттача цхьан ц1е басилгаш йолча йо1ага.
- Укх наькъо цига д1акхоачавергва-кх хьо, - аьлар вокхо. - Укхазара ткъаь иттех километр хила а мег. Ше саго зуй а хьожаш, шортга юртара араваьлар Махьмад. Сих-сиха rla боаккхаш, ах километр гаргга гаьнаваьлар из. Т1ехьа оарц дацар. Шийна дага а доацаш, чоабол ийцар цо. Когаш в1алла доацаш санна хетар. Уж лаьтта 1окхеташ хоалацар Махьмада.
Чукхийттача моттйгашка х1анз а деррига хий чудаа кхоадаьдацар лаьтта. Цига боккха хотта хулар.
Цхьабакъда, болар лаьг1дацар Махьмада. Т1а-т1а кхы а сихаг1а водар из. Форда т1а талг1и санна эзараш уйлаш хьувзар цун дега чу. Наьна б1аргаш шийга хьежаш хетар цунна.
Дукха хий 1айнача моттиге чукхийттача кого лаккха ураг1дахийта б1еха цицхаш кхийттар Махьмада батах. К1езига ха яьлча т1оадал хоаелар цунна форта т1а а, т1аккха букъ т1ехьашка а. Бакъда, из теркалданзар з 1 амигача саго. Цхьаннахьа гаьннара наьна б 1 аргаш шийгахьа хьахьежаш санна а хетаденна, к1ирвенна д1ахьалхащкахьа хьежар Махьмад. Ловсардодаш латтача лаьттара хьалъухача 1анара кхаьла, б1арг ма кхоачча д1аулла шаьра аре мара кхы х1ама дацар гуш.
Саг духьалкхетарах, т1ехьара оарц т1акхерах яр х1анз цун еррига уйлаш. Лаьца д1авугаргва из, т1аккха набахта чуволларгва. Ловча. Доллача х1аман сатохаргда цо, моллаг1дола 1азап ловргда духхьал цкъа мукъаг1 а наьнахи Ахьмадахи б1аргтохар духьа. Х1анз иштта эттад из, иштта нийсденнад.
Шортта дег1ах латаш латт к1аьдвалар, езлуш йоаг1а настараш а. Алхха цхьа дог да-кх дагтара к1ежйоахаш детталуш, ловзаш, цхьаннега кхайкаш.
Лоа деша, мукъадаьнна лаьтта к1оаргга садоахаш беркатах хьалдиза да. Махьмада лергех детталу цу илле дешаш. Из-м саг цецвала везаш х1ама а дац: фаьлг санна хозача 1алама юккъе хьалкхийнача сага дог ма дий цун наькха улга к1ал детталур.
Цхьаннахьара пурх хьахезар. Т1аккха кхы а, кхы а, кхы а. Фу дар-те 1отебача, яха уйла ц1аьхха чуессар Махьмада дега чу. Аьттехьа лохача к1отаргашта йисте г1олла шортта чакхъяьлар говрий рема. Борал лаьг1 ца деш, дикка гаьнаваьлар Махьмад цу моттига.
Геттара саготду т1аювхача салтий ботинкаша. Хоттои хивои хьалйиза уж даггара ц1увз. Уж шоаш йолчул шозза йоккхаг1а хилча санна хеталу Махьмада. Форда т1а даьнна кема санна, парг1атта ловз цар чу когаш.
Ц1аьхха гучаяьлар юрт. Цунна б1арг т1ера ца боаккхаш, кхы а сихаг1а 1ахьалхашкахьа ведар Махьмад. В1алла дага а доацаш, маьженашка чубеннача кердача низо x1apa минота лоацбора укханеи юртаи кжъера никъ. Х1анз из шеквацар ше Караковке кхаьча хиларах.
Хьалхашкарча шин ц1аг1ара, даггара на1арах х1ама техача а, саг араваланзар. Корзаг1ваьнна д1аховедар Махьмад. Хий дахьаш йоаг1а лакхача дег1ара цхьа йи1иг духьалкхийтар цунна.
- Йи1иг, г1алг1ай бий шун юрта? - ехача оазаца хаьттар Махьмада эрсий меттала. Ц1аьххакхерайир йи1иг цун сибато. Бакъда сиха меттаера из, безаме елаелар.
- Со я г1алг1а, - аьлар цо. - Х1ана яхар 1а?
Ший къаман мотт хьахезача парг1атдаьлар Махьмада дог. Цхьан юкъа йист хила ца могаш висар из, къамиргий лакашка фо эттача санна.
- Фадиман яха кхалсаг йовзий хьона? - хаьттар цо ч1оагг1а вувхьаш.
- Ахьмад яхаш во1 а волаш йий из? Цу д1арча ularla бах уж, - аьтта оаг1орахьа п1елг д1ахьекхар йи1иго.
- Тхьовра коа боахкар уж дахча доаккхаш. Х1анз гуш бац.
Кхы йист ца хулащ шийна йи1иго хъийхача ц1енгахьа д1аведар Махьмад. Тешацар из хулаш латтар сомаг1а да аьлча.
- Хьо малув? - Укх юрта сона б1аргавайна саг мичав хьо, - хьакхайкар Махьмадага уллув г1олла т1ехвоала цхьа теннача дег1ара саг. - Хьавел укхаза1 Ше фу аргда ца ховш висар Махьмад цхьан юкъа. Мехкара ваьккхача дийнахьа денз цу тайпарча хаттарашка д1а1емавар из. Ше цар к1езигвелга ховше а, садеттар цо. Моллаг1ча кхыча къамах волча сага духьале йича, бакъвале а шийна бехк бергхиларах дог тийша вар из.
- Со д1арча ц1аг1ара ва, - аьлар цо. - Наьнаца, вешийца вах со. Хье ца теше, царга хатта.
- Хьавола сона т1еххьа. Комендатуре болчарна дика ховргда хьо мичахьа вах, мера1ург -мухь беттар цо. - Хьаволле Аз набахтен-чу воахкавергва хьо. Б1еха хьайба.
Кер к1алт1абаьлар Махьмада уж яппараш хьахезача, кхерам бессар цун дега т1а. Ер еций набахте, кхы мишта хул из? - йоахар цун сакхетамо. Со да а да хьайба. Цудухьа укх щийлача мехка 1о а лаьллав со-м.
Машарца г1улакх д1адерзарга сатувсаш, хьоаставала велар из, цхьабакъда, из аьттехьа дитацар къонахчо.
- Хьайба! Даьхе ехкар! Воле комендатуре. Хьан бокъо еннай хьона закон телхаде?
Ара хьекха мухь а хеза, ц1аг1ара хьаараяьннача нанас зийра из. Цу сахьате вайза а вайзар.
- Махьмад. са к1аьнк1 - аьнна ц1ог1а а теха, 1от1ахьийдар из лохача карта т1ехьашка хьуладеннача коара. Цун ц1ог1о оарцаг1ваьккхар Ахьмад а гонахьара кхыбола нах а.
- Мичара воаг1а хьо, са к1аьнк, ма дукха гайра хьо цу шийлача ара. Со-м хьо лейла аллийсав, яхаш, хьох елхаш ма лелий. Хьай нана яла хьа даьла1.
Наннеи во1аи юкъе нийсвелар къонах. Комендатура, набахте, закон яха дешаш мара кхы х1ама дацар цун багара хьадоаг1аш. Бакъда Махьмадаи из ваьчоаи х1анз уж хазацар, уж в1ашка ца кхачийта г1ерташ вокхо ший низ кхоачар дешше.
- Малав ер, нани? - хаьттар Махьмада.
- Х1ама ма аллалахь цунга, х1алакдергда цо вай. Колхоза хьаким ва из, цleparla вагарг. Тхога-м моаршал хаьттача а, юхайистхила вашац из.
- Фу хьайбай мотт ба 1а бувцар? - т1ачайхар къонах нанна. Д1ахьалхашкахьа а волавенна, ц1аьхха бе йоаллача шода къадж 1еттар цо наьна наькха т1а.
Д1ахо сатохадаланзар Махьмада. Даггара мухь беттача къонахчоа т1аволавелар из. Шийна з1амигача саго духьале ергья аьнна дагадоаца къонах ц1аьхха вехар, цхьа rla т1ехьашкахьа ваьлар. Кхеравалар эттар цун саькхдаьннача б1аргашка. Цхьабакъда, дукха ха ялале, меттавера из, яппараш е волавелар.
- Саца, са к1аьнк, къахетам боацаш саг ма вий из, - аьнна, ви1ий дег1ах хьаьрчар Фадиман. - Цо воавергва хьо, х1алаквергва.
Эг1азал кхехкар Махьмада дег чу. Корта чу а белла, д1ахьалхашкахьа г1ертар из. Нанас кхетадир во1 юхакъовла ший низ кхоачаргбоацалга. Ц1аьхха хьалнийс а енна, раьза йоацаш Махьмада б1арахъежар из.
- Юхавала1 - ч1оагг1а аьлар цо. - Ког д1а ма баккхалахь1 Во вале.а, хьа даь ханнара саг ма вий из. Наьна дешаш хьахезача rla бехкабеннача висар Махьмад. Из кхетадаь майраваьлар къонах.
- Волле комендатуре1 - аьлар цо, б1аргаш а къоарзадаь. - Духьале йой, аз набахтенчу дохкаргда хьои хьа нанеи.
Даггара Фадиман т1ехьаелхаше, комендатуре д1авигар Махьмад. Эпсара г1ирс т1абувха цхьа саг чуволча кабинете чуваьккхар из. Пена т1а хьалтеха доаллача доккхача портрета к1ал ваг1ар эпсар. Вайзар Махьмада портрета т1а ваг1а "халкъий баьчча" Сталин а.
- Деша хой хьона? - сих ца луш хаьттар эпсаро. Махьмада хьалхашка цо 1одиллар спецпереселенций "бокъонаш" т1айола каьхат, Цу т1а яздаьдар Махьмада даьр даь саг ткъаь пхе шера набахта чуволла веза аьнна.
Шийга деча хаттарашта юкъег1олла Махьмада хьахозар коридора чу г1ийла елхача нанас Даьлагара во1ax къахетам бар дехаш а адамашта доккха 1азап т1аоттадаьча баьччана вий кхайкаеш а.

КХОАРТОЙ Мурат


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru