новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 109 (9484); суббота, 25 сентября 2004 года

Берий аьла Анзор
Бераштеи кхувшбоаг1араштеи хетаяь повесть-фаьлг
(Д1ахододар, Долалур № 153-18 декабрь 2003 ш., №№31,32,33,35,37,38,108 - 2004 ш.)


Цу хиво бохабергба сармака дохьажа низ. Говра, барзкъа, из шодаш кхийттача моттиге хьокхаргда оаша из хий. Кхы а дикаг1а да, нагахьа санна, сармакаца дов деча хана, из молхаш техача хица говраш, шоаш лийча хуле. Дег1а в1алла новкъа яц шоана уж молхаш. Дайнадий шоана, лувчаш йоахкача г1ажашта, боабишкашта цхьа хи т1адам т1а ца соцаш. Из тайпа, шоана а, шун говрашта а хьат1а ца латаш дусаргда цу сармака дохьаж. 1алаьмата ч1оаг1ача 1азапе эттай из юрт, хьа оарцанга хьежаш латт. Цу балех, цу 1азапах уж нах к1алхарбоахаргбараш шо мара дац - хьо а, хьа новкъостий а мара. Дала аьттув болба шун! - Кхы цхьаькха х1ама а да са хьога ала, Анзор, - т1атехар вокхсаго. - Цу сармакацара къовсам чакхбаьлча, цу хьайна безабеннача, хьо царна везавеннача новкъосташцара къаста везаргва хьа. Деррига чакхдаьлча, хьай новкъосташка д1ааргда 1а, шоаш къаста дезилга. Хьайна метта Зураб вутаргва 1а. 1а леладаь г1улакх, цо дизза д1ахьоргда хьона. Дала оттаяь д1ахора хьа кхел кхыча нахаца ювзаенна хургья. Дукха моттигаш, дукха мехкаш тахка дезаргда хьа. Аз хьайга аьнна цхьа х1ама диц ма делахь. Кхийттар, вицлургвац, - аьлар Анзора. - Хала да-кх цу хьамсарча доттаг1ех, новкъостех къаста везилга. - Фу дергда, хьа кхел ишта хилча. Бакъда, цар новкъостал эшаш моттиг а нийслургья хьона. Царга из новкъостал деха ваха а везаргва хьа. Цар из новкъостал хьона дерг а да, хьо цецвоаккхаш хозеи, дикеи. - Анзор, фуннаг1а хиннад аьнна, моллаг1а хало т1аэттай, мел бирса духьаленаш сармако гучаяьккхай аьле, доха ма дохалаш. Из хила а тарлуш да цхьаццабарашца. Шо дохе, шо юхадоале, из сармак ца бувш, цо наха т1алоаттаду 1азап д1адаккха кхы саг вац шоана. Деррига а шугара да. Цхьабакъда, шун аьттув ца боале, нагахьа санна из Даьла моастаг1а х1анз оаша д1а ца боаккхе, цунна духьалвала, из х1алакбе хана жирахьа кхы атта саг хургвац. Цул т1ехьаг1а сонтабаьнна, курабаьнна цо цу юрта меттел, берригача мехка т1аоттабергболча балех, 1азапах вай Дала лорадолда. Котвалар а, эшар а - деррига хьогара да хьона, Анзор. Хьа дог майра а да, хьа ды масса а ба, хьа новкъостий тешаме а, денал долаш а ба, 1а ца даьр укхаза де ханахьа кхы к1ант варгвац. Хало а хургья, кхерам а хургба. Дукхача деношка цу сармакаца лата а дезаргда шун. Анзор, со хьог1 теш, деррига хьогара да. 1адика хийла шун, аьттув хилба! - Уж дешаш оаллаше, Анзора х1анзза хьалхашка лаьтта саг сигала ваьлар, лаьтта вахар ца ховш вайна къайлаваьлар. Цхьа ха-юкъ яьккхар Анзора уйлангахьа ваха, воккхача саго даьча къамаьло есаре вига, меттахьа ца воалаш д1алаьцача санна латташ. Цу юкъа цун дег чу ессар эггара хьалха де дезачунца ювзаенна йола чоалхане уйлаш. Уж яр новкъосташца яшха езаш. Цу уйлаша есаре вига волаш, ший говра юхь лаьца д1аволавенна массехк г1а баьккхар цо. Т1аккха д1абаха ший новкъостий дагабеха, говр юхасоцаяь лийта а лаьца, хьайзза говра т1а даьккхар Анзора ший илдара дег1. Цкъарчоа, уйла еш, шортта лаьллар ший ды, т1ехьаг1а ши го а то1абаь д1аэккхийттар. Гаьна боаццаш шийга хьежаш латтача новкъосташта т1акхаьчар Анзор. - Къамаьл-м ч1оаг1а д1аьхденнадар шун, фу къайле яр 1а а, вокхсаго а тхох лочкъаяь йийцар? - аьлар 1алихана. - Цхьаккха къайле яцар, - жоп делар Анзора, - укх деношка вайна хьалхашка латтача 1алаьмате чоалханеча декхарех лаьца хьехам бар цо баьр, кхы совг1а х1ама дацар. Цунца болча безамах, из д1а ца вохийташ из юхасецаваьр-м со вар. Цо енна ер молхаш яхь аз, чов хиннача моттиге ч1оаг1а накъаяргйолаш я ераш. Цу юртара вокхсаг вар иза-м, из сармак цу юрта гонахьа бижалехьа араваьнна хинна, кхы ца юрта чуваха таро а йоацаш лелаш. Д1аэца, аьнна, вордашта баг1ачарга д1аелар Анзора шаккхе кхабилг. - Хьехам а, молхаш а дика х1ама да, - аьлар Зураба, - къаьстта цуморча тамашне гучаваьннача, малав цо ховш волча, хозача а, безамеча а воккхача саго беш хилча х1ета а, вета а. Кхы саг йист ца хулаш д1акхаьчар уж, вокхсага йийцача шоллаг1ча хьуна юкъе. Хоза, дика йоккха хьу хиннаяр из. Анзора новкъостий а, цар боахам а хьулабаллал а, цар говраш йоажае йоккха моттигаш а йолаш. Кастта корабир вокхсаго бийца хьаст. Цигга чаьтараш техар акхар. Массехк саг, хьунара ара ца боалаш, юрт а, сармак а тахка, деррига довза бахийтар Анзора. Царца вахар Ахьмад а, вожаш вордаш йоассае, кхыдар де эттар. Дукха ха ялале деррига даь даьлар. Ший новкъостий а ийца Анзор ший чаьтаре чувахар. Царга цо д1адийцар вокхсагаца хинна ший къамаьл. Новкъосташта цо т1адиллар з1амаг1бараш лорабар, царга хьожаш, царга б1арглокхаш хилар. Вокхсаго аьннача бесса д1ахайтар хьалхашка латта декхараш атта доацилга, х1аранегара денал, майрал, сабар, маькарал, говзал эшаш хила езилгах дийцар. - Эггара ч1оаг1аг1а фийла хила деза вай, - аьлар цо. - Т1алаьца г1улакх д1адоладаллца сармака гучадаргдоацаш хьунаг1ара арадовла йиш яц. Д1ахо къамаьл деш цо аьлар: - Укх кхаь дийнахьа баь никъ б1аьха а хала а бар. Вай сихденна а даьхкар. Нахага, говрашка сала1ийта деза. Говраш лувчайича, нах шоаш лийчача бакъахьа ба. Сармакацара къовсам д1аболабелча из де вайга ха хуле тамаш я. Дуача х1аманца, цхьан к1ира лаьрх1а 1алашо е еза, массаза а из даар кийча латтаргдолаш, мецвенначоа массаза а даа кийча хургдолаш. - Даьра, новкъостий, - т1атехар цо, - х1анзалца вай леладаьр к1ориг йолаш доккхеи, бехктокхамеи декхар да вайна х1анз т1адежар. Къонахчал, денал, барт-цхьоаг1о йолаш чакхдаккха дезаш. Уж т1еххьара дешаш Анзор аьнна воаллаше кагийча наха чудера акхарна кулгех кхарза хий, уж кулгаш дила геза таз. Кулгаш дила боаллаше, акхарна хьалхашка уллача истанга т1а 1ооттадир д1айха даар. Бисмал оалаш Даьла ц1и а яьккха, эггара хьалха шуна т1акхайдар Анзор, цунца цхьана бисмал а даьккха, пхьор даа болабелар новкъостий. Ераш х1ама диаь баьнна, акхарна хьалхашкара пхьег1аш д1аэццаше, чудахка мегаргдий аьнна пурам а дийха, Ахьмад хьалха а волаш чубаьлар, Анзора бахийта хиннараш. Ахьмад 1охайра новкъосташта йисте, цунца баха хинна кагирхой чубоаллача ураайттар. - Дувцал, фу дар цига, фу дайра шоана, фу техкар оаша, фу гучадаьлар шоана? - хаьттар Анзора. - Вай Дала лорадолда, - аьлар Ахьмада. - Из сармак-м дуне миссел йоккха х1ама ма йий. 1алаьматерча цу йоккхача юрта го тесса улл-кх из. Юкъ-юкъ цхьа х1ама яйна саг санна, юрта гобаьккхе, фуд-малад хьожаш ба цун цхьа корта. Сона хетачох, цун б1аргаш 1аяха сийрда дале тамаш я. Цун хьажар цхьа дика хетанзар сона. Цхьа х1ама зувш хилча, ч1оаг1а те1адора цо уж, х1ама дика ца гуча саго санна. - Оаша фу зийра, шоана фу гучадаьлар? - хаьттар Анзора з1амаг1чарга. - Ахьмада д1а ма аьларий юртах, сармаках лаьца, - аьлар Ша1ам яхача з1амсаго. Юрт гаьна яц вай сайцача моттига. Цул совг1а, юрта д1ат1акхоачаш лакхача хьуна оаса бода, хийцца сармака т1аваха йиш йолаш. Белггала аз зийнар из да. Ахьмада аьннача бесса из сармак Дажал беце тамаш йолаш боккха ба, кхыметтел фаьлгашка бувцаш хеза боацаш. - Вай латтача хьуна юкъера яьнна, го баьккха лакха к1отаргаш хилараг1а, из деррига тахка в1ашт1ехьа хиланзар са, тоъал к1оарга аьли да. Цу чу г1олла сармака т1акхача аьттув ба вай. - Цу аьле чу да юрта чудодаш хинна хи тоатолг къайла улл из сармак, - аьлар Идриса. - Хьастара дар меттел цу тоатолгара хий а цу юртарча нахага ца кхачийта къайла хила дезаш да цо из тоатолг. Сармака го боаккхаш д1адода из тоатолг. Нагахьа санна кхычахьара д1а-са хьойя а, цу моттигара меттахьа балац сармак. Цига цунна тоха а, доккхаг1а цунна зе де а аттаг1а хургда аьнна хет сона. Цу даькъе дикадар фуд аьлча - из да, из тоатолг къайла уллар сармака юкъамоттиг хилар. Могаш, ший в1ашт1ехьдоалаш из юкъ хьалъайяц цо. Цу х1амо вайна г1о дергда аьнна хет сона, цунца вай лата доладелча. Лоралуш хилалаш 1а аьннадаь, тхоаш цига хьалха дахандаь, из хьуна оаса бизза тахканзар оаха, цу аьле чу г1олла даха лоарх1адинзар тхо. - Дукха дахалда шо! - аьлар з1амаг1ашка Анзора, дика кхаа ба оаш бенар. Дика зем ба оаш баьккхар. Из г1улакх тховсара а, кхоана а тохкаргда вай. Мишта оал из: ворх1азза диста, цкъа хоададе. Масса оаг1орахьара диста, техка дергда вай, воаш деш дар. Массанега ладийг1а ваьлча, цар зийнар, цар техкар дайза ваьлча, Анзора лаьрх1ар царех цхьа - ши саг а ваьккха ший новкъосташца цига ваха. Цудухьа кагийча нахага цо аьлар: - Ахьмад, хьай новкъосташца сихха х1ама кхалла. Цхьан юкъа к1езиг-дукха сала1а. Цул т1ехьаг1а цхьана юхаг1оргда вай цига. Тахане а деррига тахка деза, хьежаш даг1а ха яц вайга. Са сай а безам ба дерригнех кхета, 1омаде, довза. В1алла в1ашт1ехьа хуле, цу аьле чу г1олла ма могга цу сармака гаргаг1а т1адаха хьожаргда вай. - Сала1а тхо к1аьдденнадац, е х1ама кхалла меца а дац. Долхе х1анзе а дахача г1ойле я вайна. Сога хаьттача дикаг1а да из г1улакх баьдъялалехьа дича. Чудаьхкача са а ло1аргда, пхьор а дуаргда. - Мегад, х1аьта, - аьлар Анзора, - со-м шуга сала1ийта а, х1ама кхаллийта а воаллар, дахар-кх вай. Ахьмади, цун новкъостийи хьалха а болаш царца бахар Анзори, Зураби. Маьрк1ажа ламаза ха яр уж юхакхаьчача деррига дайза, массадолча х1аман зем баьккха. - Сихха ламазаш а даь, юха в1ашаг1кхет вай, - аьлар Анзора. Ламазаш даь даьлар. Массавар цхьана гулвелар, юххе яг1ача йоккхача гаьна к1ал. Дувцар а, къоастадер а сармакаца хила безаш бола къовсам бар, е езаш йола кийчо яр. Лоацца къоастадир Анзора де дезар. Х1аранена т1адиллар де доаг1ар, къаьстта цу бусса е езаш йола кийчо. Цу бусса 1аяха маькара а, фийла а бацар сармак. Цу х1амах цецбаьнна а, шекбаьнна а сиха дора шоаш дер Анзора новкъосташа. Цу буссе а дика кийчбелар уж сармакаца хила безача къовсама. Уж хинна хувцамаш сармака зувргда е зувргдац ха а, 1омаде а Анзор ший новкъосташца ха де сецар цу бусса. Сецца ч1оаг1а фийла хьожаш бар уж сармакага. Малх хьалбала кхийнадацар эггара хьалха сармака ха деш бола корта сомабоалаш, цо 1алаьмате во ц1ог1а тохача хана. - Из ц1ог1а цо тохаш дика да, - аьлар Анзора, шийна юххе ваг1ача Ахьмадага. - Т1ехьа т1айоаг1ача хана вайна ховргда из самабаьнналга. Цудухьа цо деш дар массадар во да ала йиш яц. Ц1ог1а теха боаллаше, мерех шок етта болабелар из корта. - Из а во дац, - аьлар Ахьмада. - Г1алг1аша оалаш да-кх: котамо ше лехад шийна хьокхаш дола урс. Цу котамо даьр да-кх х1анз сармако деш дар а. Ц1ог1а теха а, шок теха а боаллаше, го боаккхаш массанахьа хьежар корта. Цхьа го баьккхар, ши го, кхо - х1ама зензар. Биълаг1а го боаккхаш б1аргадайра акхар ирдаь оттадаь даг1а б1оаг1ий, гулдаь акхар 1ооттадаь гаьний паркхаш. К1ирбенна массанахьа хьожаш чакхбаьлар. Кхычахьа цо зувш белгалдаьнна цхьаккха хувцамаш дацар. Юха а т1абера б1оаг1ашта, б1аргаш те1адаш хьежар гаьний паркхашка. - Ер фуд х1анз? - ийккхар ц1аьхха наьха меттала. - Ер хьано даьд? Д1абийрзар, хьабийрзар цецбаьнна а, саькхбаьнна а. Ц1аькхаза т1абера цхьан ирбаь латтача б1оаг1ана, 1от1абахар, къамарг хьокхаелар ирбаьча б1оаг1ах. К1омалуш хила езаш яр цун къамарг, юха т1абена хьал-1о хьекхар ший къамарг ирбаьча б1оаг1ан т1аг1олла. Раьза хилар. Сихаг1еи, ч1оаг1аг1еи хьекха эттар ший къамаргк1але цу боаг1ах. Ц1аьхха сармакага ц1ог1а доалийташ лозайир къамарг. Корта юхабаьккха ц1аькхаза а хьежар б1оаг1ага. Юхебахар гаьний паркха. Царна т1аг1олла а 1охьекхар къамарг. Гаьнаш д1а-хьа лийгар. Раьза боацаш юхабирзар. Цунга хьежаш б1аг1араш г1адбахар. Хьаж яккха эттар корта - хьаж кхетанзар. К1ира цкъа мара кхеташ хиннаяцар цунна хьаж. Из Анзора а, цун новкъосташта а пайдане дар. Сармака оамалаш, г1улакхаш дукхаг1а ме довз, цунца лата а, из эшабе а аттаг1а хургда. К1ира гаргга ха яккха йиш йолаш бар ераш, нагахьа санна сармака гуча ца боалаш бусе, лечкъаш леле, цунца болча къовсама эшаш мелдар сармака ца хойташ кийчде акхар в1ашт1ехьдаргдолаш. Из акхаргахьа йоал йолаш х1ама дар. Цу сармака кертах хьулалуш, цунна шоаш гуча ца боалийташ цу юкъа лела аьттув хуле, из сармак х1алакбара дукха дика х1аман акхар аьттув хургболаш дар из г1улакх. Деррига техка баьлча, юхабийрзар ераш. Массавар хьагул а ваь Анзора х1аранега д1акхайкадир укх хьалхарча деношка шоаш ч1оаг1а фийла хила дезилга. Зураба, 1алихана, Ахьмада, Азамата т1адиллар цо, г1улакха мела ца хилар. Кийчдир 1адсаькхаш, царна эшаш дола т1аьскаш вокхсаго деннача дохьажа чу 1отташ 1одехкар, х1аранега х1ара дийнахьа тоха деза аьнна лаьрх1а дола итт-итт т1аьск, х1ара денна царга д1алургдолаш. Даьтта хьекха ц1енъяь 1ооттайир топаш, 1оехкар тепчаш, докъадир молха, кийчдир топашта, тепчашта эшаш дола молха, пхорч. Ирдир тураш, шалташ, гебаг1аш, х1аранена дохьаж хьекхар. Сармакацара т1ом д1аболабара эшаш мел дола х1ама кийчдаь даьлар цу хьалхарча шин дийнахьа. Массадолча х1аманга хьожаш, цхьанна х1аманна ший б1арг т1ера ца боаккхаш лелаш вар Анзор. Цунца цхьана бар цун новкъостий - Зураб, Ахьмад, Азамат, 1алихан. Цу шин дийнахьа сармака фу леладу, цун фу оамал я хьожаш массехк з1амсаг вар. Цига шоаш зийнар, шоашта хайнар, Анзорага д1адувцар цар, х1ана аьлча, царех х1аравар из довзаш, цунах кхеташ ца хуле, сармака каяла тарлуш доландаь. Хьат1аэттар кхоалаг1а йола сайре. Из бийса яр сармакацара Анзора а, цун новкъостий а эггара хьалхара къовсам д1аболабе лаьрх1а йола сайре. 1алаьмате ч1оаг1а тайжа ена яр из сайре: г1ийло, саббаре хьекхаш мух. Из мух а бар, сармака ераш т1абаха безача оаг1орахьара хьахьекхаш. Из а акхар аьттув болаш х1ама дар, х1ана аьлча, акхар хьаж сармака т1акхоачаргйоацаш. Укх шин дийнахьа са ца ло1аш ма даггара болх беш хиннача Анзора новкъостий дог хьоасташ безаме хьекхаш мух бар из. Пхьор даа хайшар массавар. Шийла даар дар акхар дуаш хиннар, б1айха кхача кийчбе йиш йоацандаь. Д1айха даар кийчдеш хилча ц1и ювза езар. Из ц1и йийзача, к1ур баргбар, к1ур баьлча ераш гучабаргбар. Из акхарна цкъарчоа эшаш дацар. Пхьор диаь баьлар. Юха а массавар в1ашаг1а а теха, Анзора къамаьл дир: - Новкъостий, доттаг1ий, вежарий! Тховсара д1аболалу вай сармакацара хьалхара т1ом. Вай массавар маькара, фийла, догмайра, воашта вай т1алаьца г1улакх дизза кхоачашдергда оаха аьнна вай дог тийша ца хуле, сармакацара латар атта хургдац вайна. Цхьан з1аммигача юкъа а из тешам вай бойя, вайх цхьа саг кхералой, вохе - вай леладер цхьаккха дац шоана. Хало, кхерам т1аэттаб аьле, цхьанне шоллаг1чунга ший дог ма хайталаш. К1еззига есса а ший дег чу из эсала уйла чуессачо, цхьа з1амига а г1улакхах шекваьнначо, из дог кхычоа д1а ца хойташ юстара ваьле сало1алда, уйла йойла. Бакъда, доха ма дохалаш. Цул т1ехьаг1а дег чу есса шеко йовргья шоана. Мишта, мичахьа фу де деза, малаг1а герз сармака тоха деза дика кхетадергда оаша. Бакъда, фуннаг1а хиннад аьнна, шо - сай доттаг1ий, новкъостий - беха сайна б1аргагургба аьнна моттац сона. Шох цхьа саг вехав, сармакаца тха бола т1ом, тха аьттув ца боалаш чакхбаргба аьнна, шох цхьа саг шекваргва моттац сона. Цох дог тийша хила деза вай. Вай котдаргда шоана. Цунах са шеко яц. Бакъда, хала а, кхераме а ха т1аотта мег, циггача кхера ца луш, кхыметтел, ца воалаш вайх саг т1ехьашка ваьннав аьнна, войла дог кхоардадеш х1ама дергдац вай. Вайх х1аравар дийна саг ва, вала безам болаш цхьаккха вац. Шо дохаргда, кхералургда е кхыдола эхь т1адена вай тоабан сий доадергдолаш вола саг вайна юкъе ва аз аргдац, з1амаг1чарна а, боккхаг1чарна а юкъе. Х1анзчул йоккхаг1а хало а, боккхаг1а кхерам а болаш моттигаш ма хиннайий вайна. - Доттаг1ий, вежарий! Вайна юкъе х1анзалца ца хинна къамаьл аз х1ана дувц, тхох фу гучадаьнна деш да из къамаьл Анзора, аьнна хетадала тарлу цхьацца волчоа. Из деррига аз х1анз х1ана дувц аьлча, тховсара вай т1ом д1аболабеш бола сармак - вай бирса а, лира а моастаг1а воландаь, цунга ч1оаг1а низ боландаь. Из говза боландаь, х1анзалца ца хезача бесса дукха кортош долаш из сармак боландаь. Из вайна бовзаш бац, цунца дола латар мишта хургда ховш дац, из аькха да, х1аьта х1анзалца вай хинна довнаш, латараш нахаца хиннад. Сагаца, нахаца дола дов хала дац, х1ана аьлча из хьо санна саг воландаь. Аькхаца дола дов маькарца, кхетамца де доаг1а. Лоралуш а, доха ца дохаш а вай хилар ловш дувц, 1ехавенна, веха сармака шох саг к1алвисар кхераш, шо лоралуш хилар ловш. Эггара ч1оаг1аг1а вай хила езар маькарал, говзал я. Вай цул говзаг1а хила деза, х1ана аьлча, вай нах да, вайга хьаькъал дукхаг1а, к1оаргаг1а да. Вайга маькарал я. Сармако цу юртарча наха т1аоттабаьр боккха бала ба, доккха 1азап да. Из юрт, уж нах цу балех, цу 1азапах к1алхардаха дезараш вай да, из юрт вай юрт йолаш санна, уж нах вай юртара нах, вай дай-ноаной болаш санна, дог лазаш, майра, денал долаш, дог тийша долаш, лата деза вай цу сармаках. Новкъостий, д1адувша, сала1а. Бакъда, д1адувшалехьа х1аране ший герз кийчде, ши-шийна юххе 1одилла. Аз шоашка д1аенна молхаш йиц ма ялийташ, х1анзе кийчйий уж молхаш чухургйола шушаш шоашка хилийта. Вай лата доладелча, х1анз санна сабаре хургбац шоана из сармак. Вай дов ч1оаг1аг1а ме ду, шийна човнаш дукхаг1а ме хул, ше к1ал ме бус бирсаг1а хургба из. Сармака кортош т1акхоачаргдолча ма хилалаш, цун дохьаж доаллача шодех лоралуш хилалаш. Ц1аькха а, ц1аькха а ях аз: маькарал, денал, барт-цхьоаг1о йолаш дергда вай деш мел дар. Вай керттера декхар из да шоана. Вайна вокхсаго денна дохьаж хьекхад вай мел долча герза, 1адсаькхий т1аьскашта, шалташта, турашта, гебаг1ашта, топий а, тепчай а пхошта. Кийчо яьй. - Зураб, - аьлар Анзора, - хьай новкъосташца - Азаматаца, 1алиханаца, Ахьмадаца з1амаг1барашка хьожаш хилалаш, царна юкъе цхьаццабараш сов сиха ба. Сухал дика яц. Вай даьша нийса яьхад: сиха даха хий фордах кхийттадац. Сухале дика я сагал лоацаш, оалаш да халкъа кица, х1аьта вай сагалаш лувца гулденнадац. Вайна духьала ваьннар майра а, къиза а моастаг1а ва. Эггара ч1оаг1аг1а вай лорадала дезар, вай фийла хила дезар - вайна эг1азбаха цу сармакас есаре бига баг1ача цу юртарча наха цунга зе ца дайтар. Цу г1улакхага а ч1оаг1а хьожаш хила деза вай. - Х1а, - т1атехар Анзора, - х1анз массавар д1адувшаргда вай. Бийса юкъе енача хана хьалг1овтта дезаш да вай. Нийсаг1а аьлча, сахула седкъа хьахулаш. Д1абувшаргбац сармакага хьожаш а, ха деш а хургбараш. Уж аз д1акхайкабаьб. Сахула седкъа хьалкхийттача вайга хайта дезараш уж ба. Цар из хоам бешше массавар г1етта кийча хила веза. Ха де дезараш - ха де бахар, цхьабараш д1абийшар, х1аьта з1амаг1бараш, говрашка а хьежа, царна бийсанна эшаш дола напаг1а дилла мара 1обувшанзар. Д1абийшачарна цу сахьате мерза наб кхийттар. Шийло мух а хьекхаш, го баьккха хьуна оалхазараша шоай иллеш доахаш атта нах тхьовсаргболаш хоза бийса яр из т1аенар - хоза беттала бийса. Дийнахьара й1овхал д1айоаккхаш хьекхаш бар из мух, 1овижачунна б1айха ювраг1 т1аоза безам оттабеш. Наг-нагахьа дехьара, сехьара хаза даьлар к1аьдбенна тхьовсача наьха "харр-харр". Цар "харро" сомаяьккха, из "харр" дер малав ха г1ерташ санна, бийша бадача наха т1аг1олла ший илли доахаш хьувзаш бумбарг яр. Из "харр" делла уллача цхьан к1аьнка т1аяхар. Цу ханна мичахьара доаг1а ца ховш т1акхоссаденнача баскилго кхераяь г1етта д1аяхар из бумбарг. Цунна т1еххьа тоссаденна баскилг а д1аийккхар, кхыметтел лар ца юташ. Бийша бацар Анзори, цун новкъостийи. Дукхача х1аманна уйлаш йора цар цу бийсанна. Тоъал дукха баьг1ар уж, сатоссаш сармакаца д1аболалуча т1емах дувцаш, уйлаш еш, фу дича дикаг1а да-хьог1 яхаш. Д1аэцаш, хьаэцаш техкар де дезар. Эггара ч1оаг1аг1а массанена Анзора т1адиллар - царех х1аравар з1амаг1чарга хьожаш хилар, уж лорабар; сихбенна а, корзаг1баьнна а цар ца доаг1аш дола харцахьа х1ама даь шоашта кхерам т1абахьаргбоацаш, эшаш боаца хьовзам хилар кхераш. Т1еххьара уж а д1абийшар, х1ана аьлча, уж а бар сала1а дезаш. Сатоссаш сармакаца латарал совг1а, цига мел хургдолчунга б1арг локхаш хила безаш, б1арг лекха ца 1еш, сармакацара из т1ом д1аболабе безаш. Ха де бахараш а бацар, хайша баг1аш. Хьалболхаш, 1оболхаш, дехьа-сехьа боалаш техкар цар сармака оамал, мел фийла ба из. Сатоссаш цу наьха шийца хургбола къовсам ховш санна, цунах ший са саькх ухаш санна саькха бар цу бусса из сармак. Ха деш бола корта массехказа сомабаьле, го боаккхаш хьожаш хулар. Шозза-кхозза ший ц1ога 1от1а а бахе фортах ший ц1ог хьокхар, к1омлуш хила езаш яр из фоарт. Сов дукха сомабувлаш, цо шоаш набарах боахаш раьза боацаш, кхыча цхьан-шин керто ц1ог1а техар: - К1ордабаьб хьо, фу хиннад цига, фу хилар кхер хьо? Х1анзалца ца хинна х1ама тховсара хилар кхер хьо. Х1анзалца мо мара, тховсара а кхы х1ама хургдац хьона, 1айха а сала1а, тхога а сала1ийта. Наб яйтал, сала1ийта тхога! Укх хозача бусса къаьстта хоза а, мерза а етталу е наб. Дийнахьа наб е а, сала1а а ха мича хул укхаза, деррига дуне лотадаь х1ара денна ч1оаг1а хьежаш ма бий малх, тамашне й1овхал я ер х1анз эттар-м… - Мегад, мегад, - аьлар акхар чувхабеча корто, - са бац мот шоана наб е, сала1а безам? Тахан фуд а хац, ч1оаг1а са саькха да-кх са. Шо-м "фурр-пурр" яхаш дийша ма дадий. Х1анад а хац, тховсара цхьа дагадоаца х1ама хургдолаш санна хет сона. Фуд а хац, ч1оаг1а са аькх ух-кх са тховсара. - "Цхьа х1ама", "цхьа х1ама", - футтара бир из царех керто. Тоийтал, сала1а 1айха а, тхога а сала1ийта, беннабисарг! - Да хьакхийца воаллалва, шол ч1оаг1аг1а кхерачунна, шол ч1оаг1аг1а са дезачунна! Шоана хург мара хургдий сона? Шол ч1оаг1аг1а к1аьдбеннеи, сала1еи, наб еи безам болаш со беце. Аз а ло1аргда-кх сайна са, мерза наб а еш, - аьнна из корта а д1абижар. Юха хьалг1еттар, д1а-хьа хьежар, т1аккха аьлар: - Сона сардамаш ма дахал, со футтара ма бел. - Сармака кортошта юкъе хинна из къамаьл хозаш а, массанахьа хьожаш а бар Анзора ха де бахийта укхан эздий. Хьат1аэттар сахула седкъа хьалбоала ха. Ц1абийрзар ха деш хиннараш, хьалг1оттавир массаварг. Цул т1ехьаг1а т1абахар Анзора чаьтара. Ераш д1ат1акхоаччаше, акхарга хьежаш ваьг1ача санна, барзкъа т1адийха кийчвенна хьаараваьлар Анзор. Хаьхоша д1адийцар Анзорага, шоашта дайнар, хезар, сармака кортошта юкъе хинна къамаьл. Деррига шоашта дайнар, шоаш зийнар. - Дика да, - аьлар Анзора. - Сахула седкъа хьалбаьннаб, г1оттаве массавар! - Массавар, г1етта ва, х1ама кхаьлла а, дезар, эшар хьаийца а кийча ва, аьлар Ислама. Из хоам баь ше воаллаше т1атехар: - Анзор цхьа х1ама дар цига сона дайна. Цу г1улакхо со шек воах. Цу сармако цкъа ший фоарт к1омъелча хьалъайдаь ц1ог хьекхар цо цу фоартах. Сога хаьттача, цу ц1ого вайна боккха цатоам баккхар кхер со, ч1оаг1а гаьна д1а-хьа кхоач цун из ц1ог. Цунах лаьца цхьа х1ама дагадехад сона, шо раьза хуле, цу ц1ога к1ал аз сийсара ха деш волча хана, фоартах хьокхадала из хьал мел айлуча хана аз к1оаг баьккхаб цига, з1амаг1йола молхан бешкилг к1ал йолла дага волаш. Из бешкилг вай эккхийте, ц1ог доацаш бусаргба из сармак. Из вай дойя, из сармак х1алакбе аттаг1а хургда вайна. Мичара воаг1а ца ховш т1авенача вокхсаго шийга даь къамаьл дагадеха Анзора аьлар: - Дукха ваха хьо, Ислам! дика а, лоарх1аме а х1ама да хьона дагадехар, 1а зийнар. Из х1ама тахан цу сармакацара вай къовсам д1аболабелча къоастадергда вай. Нагахьа санна из 1а яхар даь из сармак вай корзаг1боаккхе, цо де ца дезар де тарлу, цудухьа деш дар масса оаг1орахьара техка, зем баьккха дергда вай воаш деш дар. Ц1огах лаьца х1ама хьоадаьдацар вокхсаго, цудухьа Ислама яхар нийса дале а, ца хулаш доале мара ц1огаца къовсам ца лоаттабе дага вар Анзор. Массавар г1етта кийчвенна д1аэттар, Анзора д1адоладир царга ший къамаьл: - Новкъостий, доттаг1ий, эздий, хьат1аэттар сармакацара къовсам вай д1аболабеш дола ди. 1алаьмате маькара, сабаре, сакхетаме долаш де деза х1ара вай деш дола х1ама, кхоссаш дола 1адсаькх, тохаш дола герз. Хьаькъалеи, говзеи хила деза вай. Тахан эггара хьалха из къовсам д1аболалуш вай даьй кица дицдергдац вай. Сиха даха хий фордах кхийттадац яхар. Вайна хьалхашка латтача аттабоацача къовсамах лаьца кхы цхьаькха цхьа-ши кица а доаладергда аз. Царех ца1 да вайга говза хила яхаш, хьехам беш. Цо йоах: говзача къамаьло 1ургара б1ехал арабаьккхаб. Говзал, маькарал санна вайна эшаш майрал, денал, барт-цхьоаг1о я. Цунах лаьца дувцача кицо йоах: барт-цхьоаг1о йолча циский ординго, барт боацаш йолча берзий ординг йохаяьй. - Новкъостий! - аьлар Анзора д1ахо, - эггара хьалха тахан сармакаца вай дергдолаш дола дов, х1аране цунна 1аьржа тамаг1аш мел долча тохаш итт-итт 1адсаькх тохаргда вай. Уж а массане цхьатарра, ма могга цу сармака го беш юхе даха. Укхазахьара лозабаь корта цо д1а-хьа берзабаьча оаг1орахьа тохаш. Масса оаг1орахьара уж 1адсаькхаш детташ, д1аберза, хьаберза цунна аьттув хургбоацаш. Г1ашша мала г1оргва, говраца мала - из деррига къоаста ма даьдий вай. Халаш 1адсаькхаш кхосса вай долалу, бийсанна ха даь ц1аг1а висача Устарг1ас топ кхоссаше. Из ха хьат1аотташ вайх х1аравар ши-ший моттиг хьалаьца д1аэтта латташ хила веза. Из ха а къоастайир Анзора. - Ха деш, - аьлар Анзора, - пхи саг хиннав, уж х1анз сало1аргдолаш ба. Цу пхенне кхосса дезаш хинна итт-итт 1адсаьх оаха - аз, Зураба, Азамата, Ахьмада, 1алихана тхоашта юкъе дийкъад. Уж оаха кхоссаргда. Цудухьа иззал 1адсаькхаш оаха х1ана кхосс аьнна ма хеталаш, ма мотталаш. - Х1а, Дала новкъостал долда вайна! Дала аьттув боаккхалба вай! Цу къизача а, лирача а моастаг1чо из юрт а, цу юртара нах а, царна а, вайна а зе ца хулаш, вай д1аболабеш бола сармакацара т1ом, вай котдоалаш из х1алакьхулаш чакхбаккха! - Даьле ба вай болх! Массавар волавелар сармак болчахьа. Сармак болча д1акхаьчача, ши-ший моттиг хьалаьца д1аэттар х1аравар. Устарха топ яьлар. Масса оаг1орахьара детта доладелар 1адсаькхаш. Сомалийлхар сармака массабола корта. Д1а-хьа хьежа баьлар уж саькхбаьнна. Лозабаь кортош аьрдехьа хьожашше, аьттехьа тохар, аьттехьа хьожашше аьрдехьа кхетар. Е аьрдехьа, е аьттехьа берза кхелехьа ц1ог хьалдузар массанахьа чухайшача 1адсаькхий т1аьскаша. Цига кхийттад алалехьа фоартах, тайп-тайпарча дег1а оаг1онех кхетар; б1аргех, лергех, айяьча бага кхетар. Цкъарчоа матар аха доладелар сармака кортош. 1очудерзар, 1очудийрзад алалехьа юха гучадоалар в1алла х1ама ца хилча санна маькара а, сиха а долаш. Цу х1амо цецбоахар Анзори, цун б1ухойи. Теха даьлар х1аране тоха дезаш мел хинна 1адсаькхаш. Доладеннача тайпара, сармак цецбоаккхаш цхьатарра сецар, сармака мичара денад ца ховш, из цецбаьккха дов. Шоайла д1а-хьа, лозаяьча моттигашка мотт хьакхал бацар сармака кортош. Хиннар фуд тахка д1ахьажа ха а, хьаькъал а тоъацар. Бакъда, човнаш хиннай алалехьа, чов хинна 1очубийрза корта юха хьалберзаше в1алла чов ца хилча санна бийрзе хьалберзар, ч1оаг1а дарба хиле. Цунах тамаш йора акхар. Фу молхаш я к1ал аьнна хетийтар?..
(Д1ахододар хургда)


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru